ŽENA U ISTORIJI EVROPE - Prvi svjetski rat ostavio hiljada udovica

Prvi svjetski rat sa svojim masovnim povećanjem broja udovica igrao veliku ulogu za poboljšanje njihovog položaja. U Francuskoj i Njemačkoj rat je za sobom ostavio 600.000, u Velikoj Britaniji 200.000 udovica.

Žene su se morale istovremeno boriti za građanski, politički i socijalni status, a tokom dvije decenije pred Prvi svjetski rat pokrenule su pitanje (državnog) socijalnog osiguranja.

**************************

Postepeno uključivanje muškaraca Evrope u politički život zasnivalo se, kako je to 1949. godine prikazao Tomas Maršal, na prethodno ostvarenim građanskim pravima; obično su nešto kasnije sledila socijalna prava koja su pružala zaštitu od rizika nesposobnosti za rad (bolesti, invaliditeta, starosti, kasnije i nezaposlenosti), a njihovo unapređivanje i sistematizovanje u XX veku vodilo je modernoj državi sa socijalnim blagostanjem.

Žene su se, naprotiv, morale istovremeno boriti za građanski, politički i socijalni status, a tokom dve decenije pred Prvi svetski rat pokrenule su pitanje (državnog) socijalnog osiguranja. Sãmo biračko pravo za sifražistkinje nije značilo jedino suštinu njihovog formalnog izjednačavanja sa muškarcima, niti je bilo samo simbol njihovog pripadanja lokalnoj zajednici, crkvenoj zajednici ili naciji, već pre svega put ka socijalnim reformama čijem su se ostvarenju nadale. One nisu težile samo ulasku u političku sferu koju su davno definisali muškarci već njenom redefinisanju.

Socijalna reforma

Socijalna reforma i socijalna prava bili su integralni deo ženskog pokreta uopšte; ako se sifrašizam poklapao sa putem ka punom muškom biračkom pravu, onda se socijalna reforma kojoj su žene težile i koja je trabalo da ide njima u korist podudarala sa počecima i konsolidacijom socijalne države. Za muškarce je u središtu spora bio odnos između najamnog rada, radne nesposobnosti i slobodnog vremena, dok je za žene to bila relacija na liniji najamnog rada i rada u porodici.

 Ovde je ponovo došlo do pravog rodnog sukoba u kom su se do izbijanja Prvog svetskog rata izdvojila tri aspekta: značaj opšteg socijalnog osiguranja za žene, zakoni za ograničavanje ženskog najamnog rada - zakoni za zaštitu radnica, u užem smislu - i oni za socijalno osiguranje zaposlenih, ali i nezaposlenih majki. Ovi poslednji su od prelaza između dva veka u Francuskoj nazvani protection des mÕres, a u Nemačkoj Mutterschutz.

Prvi od tri aspekta može se ilustrovati nekim sličnostima i razlikama među nacionalnim penzionim osiguranjima. U Velikoj Britaniji i Nemačkoj je pod pritiskom kritika sa više strana siromaštvo priznato kao problem za koji je potrebno hitno naći rešenje; u obe zemlje je siromašno stanovništvo uglavnom bilo žensko. U Nemačkoj je sistem osiguranja odabran zakonskom regulativom iz osamdesetih godina XIX veka (za rizike bolesti i - za fabričke radnike starije od sedamdeset godina - starosti i invaliditeta) biran. Njime je socijalna zaštita (obaveza plaćanja doprinosa i pravo na primanje naknada) povezana sa zaposlenošću i visinom plate, te su na taj način privilegovani muškarci u odnosu na žene, jer su muška primanja bila veća od ženskih, odnosno samo je 13 procenata od svih zaposlenih žena radilo u fabrikama i žene su, u celini, ređe bile zaposlene od muškaraca.

U Velikoj Britaniji je, međutim, zakonom o penzionom osiguranju iz 1908 (dosta odmaklom od nemačkog sistema) prvenstvo dato sistemu bez doprinosa, finansiranom od države: po pet šilinga dobijali su svi nekada zaposleni koji su imali preko sedamdeset godina (sa manje od 21 funte prihoda godišnje) i koji su bili na dnu lestvice zarada. U skladu s time, među pola miliona ljudi koji su 1909. dobili prve penzije znatno više od polovine bile su žene. One su, kao i u svim doprinosa oslobođenim penzionim sistemima, dobijale malo, ali ipak više od nemačkih žena. Razlika između nemačkog i britanskog sistema nije bila slučajna već politička.

Bizmarkova vladavina

Budući da je Bizmarkova vlada smatrala da socijaldemokratija ugrožava državu, socijalno osiguranje nije primarno koncipirano kao sredstvo za suzbijanje siromaštva, već kao mera za borbu protiv socijaldemokratije, i to socijalnom integracijom buntovnih - muških - radnika. Nasuprot tome, u Engleskoj je socijalno osiguranje trebalo da spreči teške posledice Zakona o sirotinji iz 1834; kritičari i kritičarke su na razne načine javno osuđivali siromaštvo, pa tako i siromaštvo žena.

I britanskim zdravstvenim osiguranjem iz 1911. obuhvaćeno je i siromaštvo žena: premija za žene iznosila je tri penija nedeljno, za muškarce četiri, ali su u slučaju bolesti svi dobijali devet penija (u Nemačkoj su i doprinosi i naknade određivani prema visini plate). Međutim, bez obzira na britansko-nemačke razlike, u obe zemlje je, kao i u mnogim drugim, došlo do "cepanja" socijalne države: muškarci su novom poreskom politikom u većoj meri profitirali, dok su žene u većoj meri ostale upućene na socijalnu pomoć. Neosigurane udovice radnika su u Nemačkoj uzete u obzir tek od 1911 (i to u početku samo u slučaju da su nesposobne za rad), a u Engleskoj od 1925.

I ovde je, kao i u Nemačkoj, Prvi svetski rat sa svojim masovnim povećanjem broja udovica igrao veliku ulogu za poboljšanje njihovog položaja; u Francuskoj i Nemačkoj rat je za sobom ostavio 600.000, u Velikoj Britaniji 200.000 udovica. Kroz osiguranje nezaposlenih, muškarci su u većini zemalja postepeno obično dobijali porodične dodatke, dok su žene često ostajale bez naknade za nezaposlene, jer zbog svojih obaveza u porodici ne bi bile na raspolaganju tržištu rada. I ovde je, kao i u drugim oblastima, socijalno osiguranje nezaposlenih žena (ukoliko je uopšte bilo razmatrano) uzimano u obzir samo u vezi sa njihovom zavisnošću od nekog "hranitelja".

 (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.