Velika sila dolazi preko Atlantika

VELIKA ŠAHOVSKA TABLA - HEGEMONIJA NOVOG TIPA

Amerika se transformisala od jedne relativno izolovane zemlje na zapadnoj hemisferi u silu koja nema nikakvog parnjaka u istoriji po globalnom uticaju. Evropa i Azija su postale jedinstveno ratište.

Nacionalna kultura u Americi bila je čvrsto povezana sa privrednim rastom. Privlačeni su i brzo asimilirani talentovani pojedinci iz svih zemalja svijeta

Hegemonija je stara koliko i čovečanstvo. Ali današnja globalna supremacija Amerike razlikuje se po brzini nastanka, po globalnosti i po načinu na koji se sprovodi. U toku samo jednog veka Amerika se transformisala - a transformisala se i pod uticajem svetske dinamike - od jedne relativno izolovane zemlje na zapadnoj hemisferi u silu koja nema nikakvog parnjaka u istoriji po globalnom uticaju.

Špansko-američki rat iz 1898. godine bio je prvi osvajački rat koji je Amerika vodila preko mora. On je omogućio Americi da svoju vlast proširi na veliki deo Pacifika, na oblasti iza Havaja sve do Filipina. Na prelazu između dva veka američki stratezi uveliko su razvijali doktrine o pomorskoj supremaciji na dva okeana, a američka mornarica počela je da dovodi u pitanje floskulu da Britanija "vlada talasima".

Zahtevi Amerike za specijalnim statusom kao jedinim čuvarem bezbednosti zapadne hemisfere - postavljeni početkom veka sa Monroovom doktrinom i neposredno opravdani navodno "manifestnom sudbinom" Amerike - dobili su još više na težini izgradnjom Panamskog kanala koji je ojačao pomorsku dominaciju kako na Atlantiku tako i na Pacifiku.

Američke ambicije

Osnovu za rastuće američke geopolitičke ambicije davala je brza industrijalizacija njene privrede. Pred sam početak Prvog svetskog rata američka rastuća ekonomska moć već je dostigla 33 procenta svetskog bruto nacionalnog dohotka smenjuju"i tako Britaniju kao vodeću svetsku industrijsku silu. Ovaj zadivljujući privredni dinamizam pratila je kultura koja je podsticala eksperimentisanje i inovacije.

Američke političke institucije i slobodna tržišna privreda stvorile su dotada neviđene mogućnosti ambicioznim i ikonoklastičnim inovatorima kojima na putu ostvarenja njihovih snova nisu stajale prepreke arhaičnih privilegija ili rigidna društvena hijerarhija. Jednom rečju, nacionalna kultura je bila čvrsto povezana sa privrednim rastom, a privlačenjem i brzom asimilacijom većine talentovanih pojedinaca iz drugih zemalja, kultura je i na taj način davala novu snagu nacionalnoj sili.

Prvi svetski rat predstavljao je prvu veliku priliku za pokazivanje američke vojne sile u Evropi. Dotadašnja relativno izolovana sila brzo je transportovala nekoliko stotina hiljada svojih vojnika preko Atlantika - dotad neviđena transokeanska vojna ekspedicija po obimu i veličini, ukazivala je na pojavu novog velikog igrača na svetskoj areni.

Isto je toliko bitno i to da je rat stvorio prostor za prvi veliki američki diplomatski napor za primenu američkih principa za traženje rešenja za evropske međunarodne probleme. Čuvenih četrnaest tačaka Vudrou Vilsona predstavljale su injekciju američkog idealizma evropskoj geopolitici, koja je podržana povrh tog i američkom silom. (Deceniju i po ranije Sjedinjene Države igrale su vodeću ulogu u rešavanju dalekoistočnog sukoba između Rusije i Japana, a to je takođe potvrđivalo njenu rastuću međunarodnu ulogu). Tako se vidno osetilo spajanje američkog idealizma i američke moći na svetskoj sceni.

Svjetski - evropski rat

Međutim, striktno govoreći, Prvi svetski rat je još uvek bio pretežno evropski rat, a ne globalni. Ali njegov autodestruktivni karakter obeležio je početak kraja evropske političke, ekonomske i kulturne prevage nad ostatkom sveta. Tokom rata nijedna od evropskih sila nije uspela da stekne odlučnu prednost - i na ishod rata u velikoj meri je uticao ulazak jedne neevropske sile u nastajanju, Amerike. Prema tome, Evropa je postajala sve više objekt politike globalne sile.

Međutim, ovo iznenadno nametanje američkog globalnog vođstva nije značilo i stalno američko angažovanje u svetskim poslovima. Umesto toga Amerika se brzo povukla u samozadovoljstvo kombinacije izolacionizma i idealizma. Iako je totalitarizam sredinom dvadesetih i početkom tridesetih sve više jačao na evropskom kontinentu, američka sila - a u to vreme ona je uključivala i moćnu flotu na dva okeana koja je vidno nadmašivala britansku mornaricu - ostala je neangažovana. Amerikanci su više voleli da budu posmatrači u svetskoj politici.

U skladu sa ovom pretpostavkom bio je i američki pojam bezbednosti, zasnovan na stanovištu da je Amerika kontinentalno ostrvo. Američka strategija je bila usmerena na utvrđivanje njenih obala, pa prema tome bila je vrlo usko nacionalna po obimu, obraćajući malo pažnje na međunarodna ili globalna razmatranja.

Ključni međunarodni igrači bile su još uvek evropske sile i, u sve većoj meri, Japan.

Ratovi

Evropska era u svjetskoj politici konačno je doživjela svoj kraj tokom Drugog svjetskog rata, prvog istinski globalnog rata. Rat koji se vodio istovremeno na tri kontinenta sa velikim sukobima na Atlantskom i Pacifičkom okeanu, pokazao je simbolično svoju globalnu dimenziju kada su se britanski i japanski vojnici - predstavljajući, respektivno, jedno udaljeno zapadnoevropsko ostrvo i isto tako udaljeno istočnoazijsko ostrvo - sukobili hiljadama milja daleko od svojih kuća na indijsko-burmanskoj granici. Evropa i Azija su postale jedinstveno ratište.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.