VARVARSTVO U IME HRISTOVO - Vatikanska kandža - Slovenska država na istočnom Jadranu

Italija bila protivnik stvaranja snažne slovenske države na istočnoj obali Jadrana, dok je carska Rusija nastojala da zadrži svoj položaj i preko proširene Srbije osigura izlaz na Jadransko more.

Francuska, Italija i pravoslavna Rusija, objašnjavale su svoj otpor ujedinjenju između ostalog i vjerskim razlozima. To je navelo srpsku vladu i Jugoslovenski odbor da se obrate Engleskoj i traže njenu podršku za svoje želje. Šta dobija i šta gubi Srbija?

***********************************

Velike sile, ostavljajući SAD po strani zbog njihove udaljenosti i nedovoljnog poznavanja širih evropskih i lokalnih balkanskih problema, podstaknute svojim specifičnim interesima i razlozima, dugo su se suprotstavljale stvaranju jugoslovenske države. Francuska i Engleska dugo su se odupirale rasturanju Austrougarske - što je bilo preduslov ujedinjenja. Italija je bila protivnik stvaranja snažne slovenske države na istočnoj obali Jadrana, dok je carska Rusija nastojala da zadrži svoj položaj i preko proširene Srbije osigura izlaz na Jadransko more. Politika Saveznika izazivala je protivrečnosti koje se nisu mogle lako uskladiti ili pomiriti.

Pored toga, iako su u načelu, a ponekad i u svakodnevnoj praksi, prihvatale princip narodnosti kao osnovni postulat svoje politike, vladajuće klase tih država nisu u tome pokazivale dovoljno upornosti i doslednosti. To načelo je često ustupalo pred pritiscima i zahtevima trenutne političke i vojne situacije, iako nikad nije bilo napušteno. Međusobna surevnjivost i rivalitet iz prošlosti takođe su uticali na politiku velikih sila, dok je želja da se evropski politički sistem održi davala snagu njihovim vladama da se dugo odupiru zahtevima političke emigracije iz Austrougarske i vlade Srbije za ujedinjenjem.

Otpor ujedinjenju zbog vjere

Vladajući krugovi savezničkih zemalja, neki u većoj, a neki u manjoj meri, i hijerarhije, katolička i pravoslavna, često su se pozivali na verske, kulturne i ideološke razlike i tradicije u nameri da objasne ili potvrde svoj otpor ujedinjenju. Versko pitanje, posebno položaj Katoličke crkve i vernika u budućoj državi, bilo je stoga prisutno u svim fazama evolucije stavova savezničkih vlada i javnog mnjenja prema ujedinjenju. Ono nije izbijalo uvek u javnost, ali je često bilo predmet razmišljanja i razgovora da bi u trenucima kriza izazivalo nervozu i podsticalo izlive neraspoloženja. Katoličke zemlje (Francuska, Italija) i pravoslavna (Rusija), objašnjavale su otvoreno ili prikriveno svoj otpor ujedinjenju između ostalog i verskim razlozima. S druge strane, Engleska, tolerantna i demokratski nastrojena u svojim stremljenjima, mada upoznata sa njegovom prirodom, verskom pitanju nije poklanjala mnogo pažnje. To je navelo srpsku vladu i Jugoslovenski odbor da se obrate Engleskoj i traže njenu podršku za svoje stavove i politiku.

Valja istaći da su memorandumi i izjave koje su Jugoslovenski odbor i pojedini njegovi članovi (Supilo, Trumbić) upućivali savezničkim vladama, u kojima se govorilo o kulturnoj nadmoći katolika nad pravoslavcima, pojačavali kod mnogih otpor ujedinjenju i podsticali neraspoloženje i nepoverenje prema Pravoslavnoj crkvi i Srbiji uopšte. Takve otvoreno izrečene tvrdnje izazivale su istovremeno u političkim i verskim krugovima Rusije, ionako preosetljivim na sve što se ticalo pravoslavlja, nervozu, strah i odbojnost prema ujedinjenju. To nije bilo sve. Takve izjave dovodile su srpsku vladu u nepovoljan položaj i prisiljavale je da umiruje kako ruske vladajuće krugove tako i preterano glasne i sumnjičave članove Jugoslovenskog odbora.

Versko pitanje izazvalo je u početku odbojnost verskih krugova i konzervativaca u Rusiji prema ideji ujedinjenja, kao i strah za budućnost pravoslavlja i njegovu kulturnu misiju. U sukobu između protivnika i pristalica ujedinjenja postepeno je preovladala sklonost i spremnost da se otpor ublaži. Na taj način Srbija je stekla potrebnu slobodu da se okrene prema Zapadu i oslobodi preteranog uplitanja Rusije u njenu politiku i unutrašnji razvitak. S druge strane, slabljenje uticaja Rusije i saznanje da je njen otpor ujedinjenju ublažen, podstakli su kako kod laika tako i kod katoličke hijerarhije, želju za prozelitskim radom. Ova pojava bila je u prvim decenijama dvadesetog veka neminovna posledica razvoja prilika u Katoličkoj crkvi u Hrvatskoj, Sloveniji i Bosni i Hercegovini.

Srbiji izlaz na more

Već od prvih dana rata politika Italije nije se mnogo razlikovala od politike Vatikana, kako prema rasturanju Austrougarske tako i prema stvaranju jugoslovenske države. Sidni Sonino, iako u to vreme nije bio član vlade, izražavao je u danima julske krize uverenje da će vlada biti u stanju da zaštiti interese Italije. Zaštitu je video u tome da "niko ne stekne dominantan položaj na Balkanskom poluostrvu". Dva meseca kasnije, Sonino je predlagao Antoniju Salandri, predsedniku vlade, da postigne sporazum sa Srbijom pod uslovom da se Italiji obezbedi potpuna sloboda na Jadranu. Salandra je prihvatio taj predlog. Sonino se takođe zalagao da italijanska vlada radi na lokalizovanju sukoba i pri tome ispunjava svoje obaveze prema Trojnom savezu, tj. sačuva neutralnost. Sličan stav, iako iz drugačijih razloga, zauzeo je u toku julske krize i Vatikan. Italijanska vlada je, kao i Vatikan, bila protiv stvaranja jugoslovenske države, u kojoj je videla predstražu Rusije na Balkanu; taj strah nije skrivan. Andrea Karloti, italijanski ambasador u Petrogradu, nije oklevao da upozori Sergeja Sazonova, ruskog ministra inostranih poslova, da Italija to ne može prihvatiti. U vladinim krugovima preovladalo je mišljenje da bi izlaz Srbije na Jadran predstavljalo veću pretnju Italiji nego postojanje Monarhije.

Sonino se zalagao da se Hrvatska ujedini sa Ugarskom, pa se teško može prihvatiti često iznošeno mišljenje da se Italija zalagala za autonomnu Hrvatsku. Soninov stav u pregovorima i raspravama vođenim tokom 1915. i 1916. godine bio je jasno uobličen, a njegovo držanje dosledno. U maju 1915. godine on je izjavio da Srbija treba da dobije izlaz na more i Bosnu i Hercegovinu, a za uzvrat da učini ustupke Bugarskoj u Makedoniji. To je bio ljudi pro ljuo koji Srbija nije mogla prihvatiti; Sonino je to znao. U junu je odbacio zahtev britanske vlade da se Srbiji saopšti sadržaj Londonskog pakta, objašnjavajući to tvrdnjom da je ona mogla tražiti da "dobije Hrvatsku i možda Rijeku, što im niko ne može obećati".

Interesi

Tokom prve polovine 20. vijeka o raznim događajima na jugoslovenskim prostorima postojala su i različita mišljenja i stavovi. U tom vremenskom razdoblju došlo je do mnogih novih saznanja, svjedočanstava i pojedinosti, u pogledu držanja Vatikana i ličnosti koje su bile na njegovom vrhu u 20. vijeku, a koji se odnose na Jugoslaviju, njene narode i vjeroispovijesti. Vatikanska kandža (prvi dio knjige) je opomena da papstvo ne treba potcjenjivati, jer je to imperija koja ostvaruje svoje interese pod plaštom ljubavi i u ime Hristovo.

 (Nastaviće se)

(Knjiga "Varvarstvo u ime Hristovo" može se nabaviti kod izdavača "Ekopres" putem telefona 00 381 63 528 724 )

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.