Smederevo istorijska drevna kapija Srbije

SRPSKI STARI VEK - RANO HRIŠĆANSTVO I SRBI

Ostaci ranohrišćanske civilizacije su grad Stob, Stobi, na granici Srbije i Makedonije, a nedaleko od njega Zemljanik, sada selo Zemlin. Zbog prijetnji osvajača Osmanlija Smederevo će postati, za Vatikan, posebno interesantno političko i vojno, geostrateško, područje. Buđenje humanizma u Evroppi ugroženo osmanskim pohodima i osvajanjima

Pored Smedereva, Životopis Nemanjin, spominje najvažnije srpske srednjovekovne centre, koji su to bili i u antička vremena, gde su nađeni arheološki ostaci ranohrišćanske civilizacije. To je grad Stob, Stobi, na granici Srbije i Makedonije; nedaleko od njega je Zemljanik, sada selo Zemlin. Jugozapadno od Prilepa, na planini Kruševici, prostirala se gradina Žitomiska, Žitomislić. U blizini Skoplja, još i danas su vidljive razvaline Gradca, u Donjoj Debrici. U istom arealu su se nalazili gradovi Prizren i Dibra.

U kneževačkom okrugu, niže današnjeg Vidina, na reci Arcer (Arcerum), nalazio se grad Ratarija ili Ramnija, srpski Ravljen ili Ravan. Važni centri bili su današnji Niš i Svrljig, kao i gradina Koznik, na reci Čibrici koja se, nekada, zvala Srbica.

Humanizam u Evropi

U sledećim redovima, duže ćemo se zadržati na etimologiji reči Smederevo, s obzirom da je ona jedna od ključnih koje se odnose na istoriju Srba i njihov ranohrišćanski period. Početke viševekovnog lutanja, u potrazi za rešenjem porekla i značenja imena Smedereva, otkrivamo u ono vreme kada Evropa uveliko doživljava buđenje humanizma, kada "homo universale" počinje da otvara perspektive visoke renesanse – u jednom istorijskom trenutku, fatalnom po hrišćansku Evropu, usled pretnji osvajačkih ambicija Osmanlija (naročito posle katastrofalnog poraza Muratove armade), Smederevo će postati, za Vatikan, posebno interesantno političko i vojno, geostrateško, područje – ishodišnom karikom (Catenae Mundi); renesansni pisac Eneja Silvije Pikolomini (Aeneas Silvius Piccolomini, papa Pije II, 1403- 1464), u svom spisu Comentarii rerum memoriabilium, nazvaće Smederevo "kapijom Rascije" (Raške, Srbije), a fiorentinski hroničari, poslednjim bedemom Evrope.

Dr Branko Peruničić, u obimnoj građi, Naselja i grad Smederevo ( 1977. g.), objašnjava da: "... ime Smedereva potiče od prisvojnog prideva imenice muškog roda, Smeder, pa kada je nešto pripadalo Smederevu, onda je prisvojni pridev glasio- smederevo". Dakle, kaže ovaj dovitljivi naučnik, da se "reč sa početnim malim slovom "s", odnosno, kada je taj pridev označavao docnije ime naselja, onda se pridev "smederevo" pretvarao u vlastitu imenicu sa velikim slovom "S", a to znači, u reč – Smederevo". Ovaj istoričar navodi još jednu (pogrešnu) mogućnost. Naime, pošto u okolini Smedereva uspeva od davnina poznata vinova loza, "smederevka", koja je još poznata od rimskog cara Proba, III vek, "nije isključena mogućnost da je Smederevo dobilo ime po ovoj vinovoj lozi".

Neki su smatrali da poreklo naziva Smedereva treba tražiti u kombinacijama slovenskog i grčkog jezika. Među njima je i smederevski teolog i istoričar umetnosti dr Leontije Pavlović.

Tako on, u jednoj od svojih knjiga, navodi kako je "naziv Smederevo nastao od jednog vojnog izraza, koji je sačinjen od slovenske imeničke zajednice "vsja" i grčkog izraza "medoma" (medereo), što bi trebalo značiti - brinuti se, ili čuvati, odnosno, upravljati". Dakle, reči "medomai", odnosno "medereo", mogle su, prema mišljenju Pavlovićevom, da "deluju na konačno formiranje naziva Smedereva".

Kult zaštitnika

Takođe, postoji još apsurdnija pretpostavka da je naziv nastao od reči "smrdeti" (osnova je "smrd" u značenju: blatište), jer se, tobože, "ime Smedereva slaže sa toponimima iz predbalkanske postojbine i da, prema tome, nije isključena mogućnost da naziv vodi poreklo od praslovenskog "smrd", zaključuje pomenuti teolog-istoričar, pozivajući se, pri tome, na češku slavistkinju Hanu Skalovu. Pomenimo još jedno tumačenje, koje kaže, da je ime Smedereva nastalo asocijacijom ideja - od reči "smet" i "drvo".

Nakon ovih dovijanja, evo i tačnog tumačenja. Italijanski humanista i istoričar, Antonio Bonifinije (Bonifinius, 1427- 1503), kao kondotjer i lektor kraljice Beatriče, žene Matije Korvina, koji je bio lični prijatelj Đurađa Brankovića, a po nagovoru pomenute Beatriče, napisaće delo Rerum Hungaricarum dekades IV cum dimidia.

Tu će on objasniti da naziv Smedereva vodi poreklo od sv. Demetrijusa (Sanctus Demetrius), zaštitnika, čiji je kult bio raširen Balkanom. Tomas Ebendorfer, u Scriptores rerum austriacarum, navodi: "... castrum Sancti Andeae, alias Senderovia", tj. utvrda svetog Andreja, ili Smederevo. Bonifinijevo tumačenje dugo će ostati kao osnovno polazište u etimologisanju značenja i porekla imena Smedereva. Hrvatski filolog, Petar Skok, u svom Etimologijskom rječniku, navešće Bonifinijevo tumačenje kao moguće, prihvatljivo, objašnjenje.

Balkan        

Naseljavanje Srba na Balkansko poluostrvo, sudeći po istorijskim izvorima, nije bio ni brz ni jednostavan, već je tekao sukcesivno, uz stalnu prisutnost starosedelaca Ilira, Singa, Dačana, Skita, Trako-Skita i Trako-Kimerijaca. Naseljavanje je bilo olakšano činjenicom da, između Sarmata, Skita i Trako-Skita, nije bilo jezičkih barijera – govorili su sličnim jezicima i pripadali su arijevskoj, indoevropskoj grani Sarba. Sarmatsku fazu naseljavanja (negde pogrešnu nazvanu "antskom", po sarmatskim Antima), dovršavaju slovenski prodori, za vreme cara Justina I (518- 526) i, dolazak Avara ( 567. g.); tada se intenzivira proces miješanja Sarmata i Slovena.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.