Simbolička vrijednost vjerskih ustanova

OTVORENA KAPIJA KA ISTOKU (Pravoslavlje ili Istočna crkva?) (12)

Pitanje nacionalne samostalnosti uzrokuje teškoće, kao što je, recimo, činjenica da je mitropolit skopski proglasio samostalnost (autokefalnost) u odnosu na beogradskog patrijarha, kome je ranije bio potčinjen. Činjenica je da je sjedište beogradskog patrijarha nekada bilo na teritoriji današnjeg Kosova, u Peći, što potkrepljuje tvrdnju da se korijeni srpstva nalaze na Kosovu

Breme komunističke prošlosti dodatno otežava položaj pravoslavne crkve. Čitav niz episkopa, mitropoliti i patrijarha optužen je za saradnju s komunističkim sistemom, a posledice su raskoli i smene. I izmenjena geografska karta je uticala na stvaranje suprotstavljenih pravoslavnih crkava. Pored Ruske pravoslavne crkve, koja i dalje priznaje moskovskog patrijarha, u Ukrajini postoji i Ukrajinska pravoslavna crkva.

Pitanje nacionalne samostalnosti takođe uzrokuje teškoće, kao što je, recimo, činjenica da je mitropolit skopski proglasio samostalnost (autokefalnost) u odnosu na beogradskog patrijarha, kome je ranije bio potčinjen. Ovo proglašenje je bilo logična posledica organizacije crkve koja je bila prilagođena državi, pri čemu politički elementi nisu snažno uticali samo na odnos prema Srbiji već i prema Grčkoj. Ostale pravoslavne crkve još nisu prihvatile ovo "proglašenje nezavisnosti".

Istorijski koreni igraju važnu ulogu, jer je Ohridska patrijaršija (Makedonija) veoma stara. S druge strane, činjenica je da je sedište beogradskog patrijarha nekada bilo na teritoriji današnjeg Kosova, u Peći. Krajem XVIII veka Habzburzi su ga prvo premestili u Sremske Karlovce, a danas se nalazi u Beogradu. O tome svedoči izvanredan stari manastirski kompleks - formalno i dalje sedište patrijarha - u kome sada žive monasi i kaluđerice.

 Kulturne ustanove u opasnosti

S obzirom na činjenicu da su Albanci muslimani ili ne pripadaju nijednoj veri nema znakova crkvenog života; sa političke tačke gledišta, ovaj manastir i dalje igra veoma važnu ulogu, jer potkrepljuje tvrdnju da se koreni srpstva nalaze na Kosovu. Osim toga, prisutno je osećanje da ovim kulturnim ustanovama preti opasnost od Albanaca, što je odraz činjenice da su u ratovima na teritoriji raspale Jugoslavije često uništavane crkve i džamije. Bio je to način da se dokaže nadmoćnost u odnosu na protivnika.

Sve ovo ukazuje na simboličnu vrednost verskih ustanova, koja, međutim, ima iste atavističke korene kao i strašna silovanja počinjena tokom ratova. I ona su bila sredstvo da se pokaže nadmoćnost, da bi zatim, na drugoj strani prouzrokovala izopštenje silovanih žena iz zajednice. Za ove kulturne komponente u drugim delovima sveta nema dovoljno razumevanja i uglavnom im se ne pridaje veliki značaj.

Razvoj događaja nakon 1989. godine nesumnjivo je uticao na dramatičnost situacije. Često citirani pokušaj tumačenja Samjuela Hantingtona znatno je doprineo opasnom uprošćavanju stvari. Svet koji se ponovo stvara Hantington pokušava da objasni granicama koje počinju već u Evropi (Sukob civilizacija). Njegovo nepoznavanje okolnosti potvrđuje činjenica da katoličko-protestantsku sferu uticaja stavlja na jednu stranu, odvajajući je od pravoslavlja: (slijedi citat na engleskom jeziku)!

... Greške u ovoj konfesionalno-geografskoj podeli su očigledne.

Nakon donekle prihvatljivog članka objavljenog 1993. godine u listu Foreign Affairs, usledila je knjiga, koja manje-više govori o propasti na koju je osuđen kulturni dijalog. Ne treba zanemariti da takve tvrdnje uprošćavanjem činjenica (zbog čega su pogodne za širenje) na izvestan način svakako utiču na međusobno razumevanje.

Kulturni imperijalizam Zapada

Ovu problematiku u izvesnom smislu odražava citat Mihaela Staikosa, pravoslavnog arhiepiskopa u Beču, koji upozorava na "oživljavanje odavno poznatog kulturnog imperijalizma zapadnjačkog karaktera". On smatra da latinski, rimokatolički i protestantski Zapad nisu jedina kulturna dimenzija Evrope. Njegovo upozorenje svakako treba ozbiljno shvatiti. Ono zahteva sveobuhvatno razumevanje Evrope, na kome smo više puta insistirali, kao i odbacivanje svakog monopola, bilo Zapada, bilo Istoka. Prilikom treće pastirske posete Beču, papa Jovan Pavle II govorio je o dva plućna krila uz pomoć kojih Evropa diše. Na isti način treba shvatiti poruku crkvi da nije samo Benedikt od Nursije evropski svetac već da su to i Ćirilo i Metodije, slovenski apostoli iz Bugarske.

Nažalost, na širokom planu se još ne ulažu dovoljni napori da bi se pažnja, umesto razlikama, posvetila onome što povezuje hrišćansku teologiju, ali i filozofiju. Zapadu, kao zapadno orijentisanim crkvama ne bi škodilo kada bi od pravoslavlja preuzeli neke teološke ideje i shvatanja.

Naučne ustanove koje se time bave veoma su retke (Katolički teološki fakultet u Gracu, Institut za istočne crkve u Kelnu itd.). Međutim, nije dovoljan samo naučni rad, potrebne su i snažnije veze na nivou sveštenstva. I pravoslavna i katolička crkva imaju poseban pristup monaštvu, mada je latinska crkva raznovrsnija, a pravoslavna meditativnija, iako bi bilo poželjnije da je otvorenija, jer obe ove crkve, na kraju krajeva, imaju zajedničke korene. Umesto toga, pravoslavlje žestoko kritikuje zapadnu Evropu, što ima i političke posledice.

Crkva i vlast

Papa Jovan Pavle II osnivao je katoličke dijeceze i imenovao biskupe, što je moskovska patrijaršija protumačila gotovo kao osvajanje Rusije. Ne treba da čudi što su s time povezani i politički aspekti, jer je Katoličkoj crkvi, konačno, bilo potrebno izvesno vreme da se odvoji od politike, što joj nije uspelo u svim delovima sveta. Utoliko više razumevanja treba imati za pravoslavlje, a posebno u Rusiji, zato što tu postoji potpuno drugačija tradicija, koja je povezana s državom, i mora da prođe još neko vreme pre nego što se država i crkva razdvoje. Upravo tu je naročito došla do izražaja izolacija crkve kao posledica komunizma i "gvozdene zavese".

 (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.