Saborska zbivanja u Guči od prošlosti do sadašnjosti (7)

Čuvanje izvornog narodnog stvaralaštva

Gunj, haljetak nošen zimi, krojen je od sukna mrke boje, sa dugim rukavima. Gunj je duž ivica optočen crnim vunenim gajtanom.

Aljina, nošena je preko zime. Pravljena je od belog ili crvenog sukna, duga, sa rukavima. Haljina je po ivicama opervažena crnim vunenim gajtanom, kopča se metalnim kopčama.

Pamuklija, bez rukava, krojena od pamuka, čoje i somota, punjena pamukom pa štepana na uzdužne pruge. Nosile su je starije žene.

Čarape, od crne, modre, tamnocrvene vune, sa uzicama. Pletene su ručno, ukrašene upletenim i navezenim šarama od raznobojne vune ili vunice, perlicama pa i zlatnom žicom. Preko čarapa zimi su se navlačile nazuvice od vune, takođe vezene.

Opanci, svakodnevni su bili "prijesni", domaće izrade, a u svečanijim prilikama pravljeni su od štavljene kože sa prepletom. Radili su ih varoški i seoski opančari.

Nakit, devojke i mlađe žene nosile su đinđuve od raznobojnih perlica, niske zlatnog i srebrnog novca, igle "čelenke" u kosi, livene narukvice.

 

Kosa, devojke su nosile pletenice oko glave zakićene cvećem, praznikom su nosile fes. Udate žene su nosile crveni fes sa iglom i "prevezom" sa prstenom. Uz svadbeno oglavlje "smiljevac", a preko lica se nosio "duvak", prozirna crvena marama. Starije žene su nosile fes sa šamijom žute, bele, maslinastozelene boje fabričke izrade.

 

Šta su nosili muškarci

Pored fesa sa crnom svilenom kićankom koji su nosili viđeniji muškarci, najviše se nosila kupasta šubara, pletena od crne vune. Posle 1878. godine počela je da se nosi šajkača, vojnička kapa, krojena od fabričkog sukna. Šajkaču su najpre počeli da nose mlađi muškarci, a krajem 19. veka postala je sastavni deo narodne nošnje. Posle Prvog svetskog rata, po ugledu na tadašnju uniformu srpske vojske, šajkača je počela da se pravi od sivomaslinaste čoje ili šajka.

Košulja, dinarskog tipa, od konopljinog platna, sa uskom jakom "kolijerom". Leti je nošena preko gaća. Pred kraj 19. veka kod mlađih košulje dobijaju kragne i narukvice-manžetne na rukavima. Zakopčavaju se na grudima dugmadima fabričke izrade.

Gaće, šivene od konopljanog ili polupamučnog platna, duge do članaka, sa umetnutim "turom". U pojasu je provlačen kudeljni učkur. Gaće su leti nošene kao sastavni deo letnje narodne nošnje, a zatim su se nosile ispod čakšira.

 

Pojas-tkanice, tkan od višebojne vune, sa resama na jednom kraju. Silaj, kožni pojas nosio se preko vunenog pojasa. Na njemu je bilo više pregrada za pribor za pušenje, oružje.

Zubunić, đečerma, džamadan su gornji haljeci sa i bez rukava, a pamuklija i gunj su sa rukavima. Ovi delovi muške narodne nošnje krojeni su od sukna, opervaženi vunenim gajtanom, dok su svečaniji izrađivani od čoje, šajka i ukrašavani svilenim gajtanima i bućmom.

 

Čarape i nazuvice

Pelengiri, "pelengaće" od domaće vunene tkanine (ne valjano sukno), bele ili mrke boje. Zimi su nošene preko gaća. Širokih su nogavica sa umetnutim turom. Dužine su do pola listova.

Čakšire, u Starom Vlahu, Dragačevu i užičkom kraju, preko zime, pored pelengira, nosile su se čakšire od belog ili mrkog sukna, manjeg tura. Čakšire sa širim i nabranim turom, ukrašene svilenim gajtanom i bućmom pravljene su od tamnoplave ili crne čoje. Preuzete su iz građanske nošnje.

 

Čarape i nazuvice pletene od crne ili mrke vune, vezene vunom ili vunicom u vidu cvetne lozice vođice.

Tozluci, krojeni su od sukna, čoje ili šajka, uske od članaka do kolena, kopčaju se dugmadima ili kopčama. Ukrašavane su vunenim ili svilenim gajtanom.

Opanci, presni ili štavljeni, kljunaši, zanatske izrade.

Kabanica, sa kapuljačom od belog, crvenog ili crnog-mrkog sukna, po ivicama opervažena crnim vunenim gajtanom. Nošena je preko zime.

Torbe, tkane od vune i kože - jančik nošeni su kao sastavni deo narodne nošnje.

 

Nošnja Dragačeva u XX veku

Između dva svetska rata dolazi do izmena u narodnoj nošnji u Srbiji, pa i kod stanovništva moravičkog okruga. Promene se najpre ogledaju u napuštanju, izobičavanju i modifikaciji pojedinih delova nošnje: nestaje zubun, aljina od sukna, fes, pelengiri, šubara... dugačka dinarska košulja se skraćuje.

Umesto čakšira nose se pantalone "francuskog kroja" preuzete iz uniforme. Gunj i zubunić zamenjuju jelek i anterija.

Šumadijska narodna nošnja, kao nacionalni kostim, prihvaćena je u centralnoj, zapadnoj i jugozapadnoj Srbiji, naročito kod mlađih. Starije stanovništvo je na saborima nosilo nošnju u kojoj su bili preuzeti pojedini haljeci iz građanske nošnje, kao na primer: libada, svilena maraka sa resama, svilen pojas-bajader, fes sa barešom, prstenom i granom, duga suknja od materijala industrijske proizvodnje, cipele.

 

Kao što je rečeno, prilikom osnivanja Sabora trubača u Guči, cilj organizatora je bio da se predstavi, a i sačuva od zaborava izvorno narodno stvaralaštvo Dragačeva, u koje spada i narodna nošnja.

Na osnovu kazivanja osnivača (N. Stojića), sačuvanih fotografija i filmskog zapisa Filmskih novosti (snim. Ciga Jovanović, rež. Puriša Đorđević) sa Prvog sabora održanog na Pokrov Presvete Bogorodice, 14. oktobra 1961. godine u porti crkve u Guči, pored trubačkih orkestara iz Dragačeva u programu je učestvovala folklorna grupa starica i staraca i grupa mlađih igrača iz Dragačeva.

 

U kolu starica i staraca bilo je jedanaest igrača, pet muškaraca i šest žena. Kolo je igralo uz pratnju dobošara i klarinetiste.

Starci i svirači bili su obučeni u letnjoj narodnoj nošnji: platnena duga košulja, dinarskog kroja, sa kolirom ili kragnom. Ispod košulje su duge platnene gaće čije su nogavice uvučene u čarape. Čarape su pletene od crne vune, vođica izvezena od raznobojne vunice i vune. Opanci su bili od štavljene kože, sa kljunom i kaiščićima. Kao gornji deo nošnje starci su preko košulje nosili prsluk-fermen od mrke čoje, ukrašen vezom od svilenog gajtana i bućme. Oko pojasa su vunene tkanice. Na glavi su nosili kupastu šubaru pletenu od crne vune sa šiljkom koji je različito uvučen.

 

"Šumadinke" i "gružanke"

Preko ramena starci su nosili kožne torbice-jančike.

Starice su bile obučene u nošnji koja se nosila u svečanijim prilikama, a činili su je delovi građanske i seoske nošnje. Do tela se nosila košulja od pamuka ukrašena pletenom čipkom, porupčićima, vezom. Preko košulje je jelek od somota, atlasa ili čoje vezen zlatnom ili srebrnom žicom, šljokicama, bućmom i svilenim gajtanom. Libada (preuzeta iz građanske nošnje), nošena je preko jeleka. Krojena je od somota ili atlasa, vezena zlatnom i srebrnom žicom, šljokicama. Ispod jeleka i libade nosila se na grudima prekrštena veća svilena marama sa resama-svilenka.

Oko pojasa je opasivana vunena tkanina. Suknje su bile duge, tkane od crne, tamno mrke, teget ili zelene vune, šivene na krupne falte, po dnu ukrašene našivenim somotskim ili satinskim trakama. Preko suknje opasivala se veća kecelja od satina crne boje. Starice su na nogama nosile vunene čarape izvezene vunicom. Opanci su bili od štavljene kože, sa kljunom. Na glavi su nosile kupovne marame-šamije maslinastozelene, tamnobraon, ili žute boje, zabrađene i vezane pozadi.

 

Na Prvom saboru igrala je i mlađa folklorna grupa (posebno momačko kolo, devojačko i na kraju zajedničko) u šumadijskoj nošnji. Devojke su nosile jeleke i suknje "šumadinke" - "gružanke", bele košulje građanskog kroja, opanke, cipele, dok su mladići bili u narodnom odelu od čoje (plave): anterija, fermen, pantalone na brič, opanci, kupovne košulje. Očigledno je da je mlađoj folklornoj grupi nedostajala originalna nošnja, već su koristili šta se u to vreme moglo naći od narodne nošnje.

 

Problem nedostatka stare izvorne narodne nošnje traje i danas, pa se stoga mogu videti nevešte kopije kostima sa dodacima i izmenama u kroju, materijalima i ukrašavanju. Takođe je nedopustivo što se ženske pevačke grupe pojavljuju na pozornici u šumadijskoj narodnoj nošnji sa crvenim mašnama na rukavima, gologlave, okićene zlatnim lančićima, prstenjem, našminkane. Muške pevačke grupe i trubači nastupaju bez kapa. Takođe bi bilo poželjno da trubači umesto kupovnih košulja nose košulje od pamučnog platna, sa karakterističnim krojem i vezom regiona odakle dolaze.  

  

Biranje najoriginalnijeg

U okviru Sabora, svake godine se bira najoriginalnija nošnja. Da bi se postigao cilj, organizator bi morao u vezi ovog vrlo značajnog dela programa više vremena posvetiti marketingu na ovu temu, kako bi se blagovremeno privukla pažnja zainteresovanih lica i njihova edukacija od strane stručnjaka (etnologa), da se ne bi pravili propusti i greške koje su se do sada dešavale.

 

 

 U trubi je moja duša

 

Pitali legendarnog trubača Mića Petrovića, višestrukog pobednika Sabora trubača i velikog majstora trube:

- Kako pamtite, i bez nota tako tačno svirate, tolike melodije?

- Ja u trubu udahnem svoju dušu, a ona sama svira.

 

 

(Dijelovi iz knjige "Trubačka budilica od Guče do večnosti")

 

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.