Saborska zbivanja u Guči od prošlosti do sadašnjosti (3)

Vrijednosti koje traju

Dragačevski sabor trubača osmislili su mladi, školovani ljudi, zanesenjaci, u želji da razbiju žabokrečinu života s malog mesta kakva je u to vreme bila Guča, daleko i duboko u provinciji. Njihove duhovne i kulturne potrebe bile su mnogo iznad života kojeg su im pružale povremene društveno-političke akcije i aktivnosti. Sreća je za te mlade ljude što su došli na ideju da organizuju tako jedinstvenu manifestaciju kao što je Sabor trubača, a sreća je i za Sabor trubača što je oko sebe okupio toliko vrednih i kreativnih poslenika - zaljubljenika u izvorno narodno stvaralaštvo i tradiciju. Obe ove činjenice doprinele su da Sabor uspešno zrači bogatstvom narodnog duha već četrdeset pet godina. Njihova imena su: Vlastimir Lale Vujović, društveno-politički radnik, Branko V. Radičević, književnik, Nika Nikola Stojić, profesor, Radoslav Rašo Protić, profesor, Radomir Rade Protić, službenik, Tomislav Tomo Protić, učitelj, Stanojla Đorđević - Jovanović, nastavnik, Kosta Luković, nastavnik, Srećko Smiljanić, učitelj i Jovan Pojović, učitelj.

Prvi sabor

Prvi sabor trubača dogodio se 14. oktobra 1961. godine u Guči. Dogodio se na dan Pokrova presvete Bogorodice, u crkvenoj porti, na poslednjem tradicionalnom saboru u našem kraju. Saboru za koga su momci i devojke govorili da im pruža šansu poslednjeg gledanja. Organizatori Sabora trubača su računali da će im ta saborska tradicija obezbediti publiku i za svoje programe. Taj dan je bio sunčan i topao. Interesovanje naroda prevazišlo je sva očekivanja organizatora.

Tada je pukla prva saborska prangija, poleteo prvi kamen sa ramena plećatog bacača, odskočio sokolski prvi skakač iz mesta, krcnula junačka kost nekog od stasitih rvača, pogođena prva saborska jabuka "kroz prsten gađana", izvučena, prvi put posle rata, iz prašnjavih škrinja i sanduka, stara narodna nošnja. Opet je na Saboru zaigralo šareno kolo mladih, ali i staraca. Prikazivali su svoju igračku veštinu i lepotu nošnje, od kojih su najlepše bile posebno nagrađene. Tada je otvoreno više izložbi proizvoda dragačevske privrede i rukorada starih zanatlija i umetnika, među njima i dragačevskih tkanja. Potavljeno je niz šatri ispod kojih su se izvlačili miomirisi dragačevskih specijaliteta: svadbarskog kupusa, kopačkog pasulja, "vrućeg sa ražnja i roštilja", grejane rakije i vruće proje sa sirom i kajmakom.

Za časne nosioce pobednika na Prvom saboru trubača takmičila su se samo četiri orkestra, sva četiri iz Dragačeva: Desimira Perišića iz Goračića, Srećka Obradovića iz Rtiju, Toma Jovanovića iz Aljina i Dragiše Kovačevića iz Graba. I pored najbolje volje, više ih nismo mogli sakupiti. U to vreme interesovanje za trubače bilo je sasvim opalo. Nametnula se druga muzika. Trubački orkestri su se raspadali i prestajali sa radom. Nisu imali posla, pa ni podmlatka. Mnoge trubače odneo je rat, a dosta ih je već bilo u godinama.

Kod ova četiri orkestra tri su povremeno svirala: četvrtog, onog iz Graba, mi smo ponovo aktivirali. Tri orkestra imala su po šest, a grapski samo pet članova. Većina truba bile su ulubljene. Neke je i rđa pojela, pa su lepljene pšeničnim testom. I pored toga, one su zablistale na jesenjem suncu, jer su dugo čišćene i glancane. Pomalo raspuklim tonovima zvanično su oglasile rađanje jedne nove manifestacije, koja će Guči i srpskoj trubi otvoriti vrata u svet.

Tri pravca

Treći sabor trubača, održan 1963. godine, ostaće za gledaoce i žiri upamćen po urnebesnoj svirci na sceni u Guči.

Prvi put na sceni su se predstavili trubači iz istočne i južne Srbije, odnosno iz Timočke krajine, odakle je stigao Raka Kostić (istočna Srbija) i iz Vranja (južna Srbija), odakle je sa orkestrom stigao Bakija Bakić. Te 1963. godine trubačke majstore iz zapadne Srbije predvodio je Radovan Babić.

Stupivši na scenu, Raka Kostić sa orkestrom započinje izvođenje vlaških kola i vlaške izvorne muzike svojstvene sa podneblje odakle dolazi, a koja vuče korene iz rumunskog folklora. Karakteristika ovih numera je u brzom tempu sa posebnim naglaskom na prve delove taktova u kojima i bas truba ima posebnu ulogu, svakako doboš i bubanj, a iziskuje preciznu važnost uštimovanog orkestra. Raka Kostić i orkestar su besprekorno odsvirali svoj program, a gledaoci oduševljeni aplauzima popratili izvođenje svake numere. Žiri je takođe bio oduševljen pojavom izvanredno izvedenih numera iz istočne Srbije. Još se nisu slegli utisci od izvrsnih numera Rake Kostića, a na scenu stupa Bakija Bakić sa orkestrom sa juga Srbije.

Bakija Bakić i orkestar započinju izvođenje muzičke numere temperamentne južnjačke igre "čoček", koja se takođe prvi put izvodi na sceni u Guči, a prvi put je čuju gledaoci zapadne Srbije, kojih je tada bilo najviše u Guči. U stvari, gledaoci i žiri bili su suočeni sa do tada neshvatljivim izvođenjem višeritmičkih numera, kao što je 9/8 "čoček" (2/8+8/2/8+3/8) karakterističan za jug Srbije, ali muzički gledano izazovan za trubače iz zapadne i istočne Srbije, čije karakteristike sviranja su srpske 2/4. Lakoća kojom su Bakija Bakić i orkestar izveli program, skladan nastup orkestra, besprekorno izvedeni tonovi ostavili su utisak kao da su trubači stigli sa neke druge planete, pa zapališe nebo nad Gučom.

Bakija Bakić započe izvođenje trubačke numere "Da znaeš more mome" ležerno (rubato), a izgledalo je kao da truba Bakija Bakića plače kao u filmu "Koštana", odakle i potiče ova muzička numera. Prolama se aplauz gučke doline na kraju svake deonice kroz koju prolazi Prva truba Bakije Bakića i njegovog orkestra, a na scenu stupa Radovan Babić, trubačka legenda zapadne Srbije. Započinju izvođenje kola "moravac" i svi prisutni hvataju se u kolo, u stvari završnicu scenskog nastupa svih trubača tog Trećeg sabora.

Organizator, stručni žiri i žiri publike shvatili su da je Srbija zemlja trubačkih talenata, verovatno jedinstvena u svetu. Shvatili su da talenti dolaze iz populacije Srba, Muslimana, Roma, Vlaha i drugih, i da je to najveća vrednost ove smotre, ali i Srbije i tadašnje Jugoslavije, i da je Guča mesto na čijoj sceni je započeto prikazivanje muzičkog ali i drugih programa naroda tadašnje Jugoslavije, a čije vrednosti traju gotovo pola veka.

Šta se sviralo

Na Prvom saboru orkestri su svirali zadato i slobodno. Zadate su bile melodije "Sa Ovčara i Kablara" i "Bledi mesec zagrlio zvezdu Danicu". Posle toga orkestri su svirali po dva kola, ili kolo i marš - po svom ćefu. Trubači su trubili, narod je aplaudirao, a žiri je ocenjivao. Predsedniku žirija, etnomuzikologu, profesoru Miodragu Vasiljeviću zablistala je suza u oku. Pored njega, u žiriju su bili i: Dragoslav Dević, etnomuzikolog i muzički saradnik Radio Beograda; Nikola Kolaković, vokalni solista Radio Beograda; Branko V. Radičević, književnik iz Beograda; i Vlastimir Vujović, predsednik odbora za organizovanje Sabora. Svi su bili uzbuđeni. Osećalo se da se u Guči nešto krupno događa. Organizatorima narastaju krila. Na kraju pobednici Sabora doživljavaju prave ovacije. Pobednik Prvog sabora bio je Desimir Perišić iz Goračića (kasnije nazvan "Dragačevski Hari Džems"). Najbolji orkestar imao je Dragan Jovanović iz Dljina.

Najbolji strelac bio je Krstomir Sretenović, nosilac Karađorđeve zvezde (73 g.), iz Rtiju; najbolji bacač kamena s ramena Milan Dobrosavljević, iz Kotraže, najbolji rvač u kosti Milinko Pajović, iz Turice. Najlepše narodne nošnje imali su: devojka Milka Protić, iz Guče, momak Branko Zoćević, iz Rogače, baka Natalija Đurović, iz Guče, deda Miljko Ocokoljić, iz Lisa.

Režiser prve saborske priredbe bio je Vladimir Atanacković iz Beograda.

Posebnu podršku organizatorima Sabora davao je narod. O Saboru se gleda i čita - uvek pohvalno. To je organizatorima dalo moralnu snagu za pripremu novog Sabora. Na njega, pored orkestara iz Dragačeva, pozivaju i one iz drugih krajeva.

Na Drugi sabor sjatila se čitava zapadna Srbija.

Na treći stigli su trubači i iz južne i istočne Srbije. organizatori su, kao po Dragačevu, po čitavoj Srbiji išli od sela do sela, od orkestra do orkestra, pažljivo ih slušali i najbolje pozivali u Guču. Planula je cela zemlja. Crkvena porta postala je premala da primi sve goste i učesnike, pa je saborište preneto na trgove i ulice Guče, a takmičenje u Sportski centar, preko Bjelice. Guča je postala prestonica srpske narodne trube.

Pesma "Sa Ovčara i Kablara" prestala je da se svira kao takmičarska. Postala je himna Sabora. Sviraju je svi trubači, svečano, na početku takmičenja. Ona, uz pucanje prangija, podiže publiku na noge kao da se svira prava himna.

Svojevrstan praznik

Narod je Sabor prihvatio kao svojevrstan praznik, kome se veoma raduje, i na koga goste poziva. Time je podržavao organizatore Sabora da istraju i prebrode sve nedaće i krize, kako političke tako i materijalne. Takva podrška naroda, i druge javnosti, učinila je da razvoj Sabora nisu zaustavili ni zahtjevi da njegovi sadržaji služe samo vladajućoj partiji i partijskoj državi. Umesto pomoći, vladajuća partija je na Sabor slala svoje ideološke komisije, a u Beograd, u svoje komitete, konferencije radnog naroda i kulturno-prosvetne zajednice pozivala je organizatore Sabora da im očita oštre lekcije.

Najveće zamerke su bile što se deo Sabora i dalje drži u crkvenoj porti i što je crkva otvorena po ceo dan; što se sve više nosi narodna ("kulačka") nošnja; što se nose tolike šajkače, sumnjivo nakrivljene na jednu stranu i toliki opanci - "sve to vuče društvo u nazad"; što se na Saboru pod šatrama pevaju i sviraju nacionalističke pesme iz Srbije i Prvog svetskog rata ("Tamo daleko" i "Marš na Drinu").

Opšte ushićenje

O Saboru pohvalno, i sa uzbuđenjem, pišu novinari dnevnih i nedeljnih listova. Zahvaljujući profesoru Dragoslavu Deviću, narodna truba se, prvi put, oglašava i preko talasa Radio Beograda. Puriša Đorđević za dokumentarni film o Prvom saboru dobija međunarodnu nagradu. Sve je zahvatilo ushićenje, izuzev vlasti. Ona je ostala rezervisana: čekala je instrukciju viših organa.

(Dijelovi iz knjige "Trubačka budilica od Guče do večnosti")

(Nastaviće se) 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.