Religija nije prepreka ka Evropskoj uniji

OTVORENA KAPIJA KA ISTOKU (Istok Evrope - gdje se nalazi) (4)

Pripadnost carske Rusije Evropi, s jedne strane, i evropskih dijelova Osmanskog carstva, s druge, često bila predmet sumnje.

"Zapadni" Evropljani moraju da shvate da se nove članice EU nalaze u središtu kontinenta, iako predstavljaju istočnu granicu Unije. Prilikom prijema Grčke u EU različitost pravoslavne misli i njen uticaj na politiku nisu igrali nikakvu ulogu

Dilema u vezi s definicijom nameće se naročito posle prijema deset novih članica, od kojih je osam na neki način, u nekoj fazi političkog dešavanja, bilo povezano sa Istokom. Pomeranjem spoljašnje granice EU ka istoku, prosta podela na Zapad i Istok, kakvu nam je omogućavala "gvozdena zavesa", otišla je u nepovrat. Veoma rasprostranjeno nepoznavanje tih zemalja više nije argument za njihovo svrstavanje u "istočne" zemlje. Linija razdvajanja između Estonije, Letonije i Litvanije, s jedne strane, i Rusije, s druge, veoma će se produbiti, na šta ukazuje i njihova izrazito zapadna orijentacija. To je bio jedan od razloga zbog kojih je upravo u ovim državama postojalo izuzetno snažno interesovanje za ulazak u NATO. Poljska, opet, zbog duhovne i kulturne istorije, uz svu povezanost, ne može da bude prirodna granica prema Istoku.

Njeno "pomeranje ka zapadu", kao posledica Drugog svetskog rata, takođe je imalo određeni uticaj. Prag se ionako nalazi zapadno od Beča, a Bratislava je udaljena svega 60 kilometara. Ni Mađarska, a kamoli Slovenija, ne mogu se geografski smestiti na "istok". "Zapadni" Evropljani moraju da shvate da se nove članice EU nalaze u središtu kontinenta, iako predstavljaju istočnu granicu Unije.

Carstvo do Crnoga mora

Istorija, međutim, otkriva čitav niz aspekata, koje očigledno možemo da posmatramo sa stanovišta podele na Zapad i Istok. Na Baltiku su se Tevtonski red, baltički Nemci i, takođe, Šveđani sukobljavali sa tadašnjim istokom. Poljaci su, s druge strane, pre mnogo vekova osvojili Moskvu i na kraju osnovali carstvo koje se prostiralo sve do Crnog mora. Mađari su prvobitno došli iz dubina Istoka, što je karakteristično za gotovo sva plemena i narode koji su nekada tokom seobe dospeli na teritorije koje danas naseljavaju. Izuzetno se malo zna o tome kako su svi ti narodi stigli do središta Evrope. Spisak je prilično veliki ako analiziramo korene Čeha i Slovaka, Mađara i Slovenaca, Rusina (Rutena) i Kašuba, Lužičkih Srba (Sorba) i Srba. Proces asimilacije je odavno učinio svoje, tako da danas teško uspevamo da uočimo razlike, pa čak ih smatramo prilično nerazumljivim. Kritički stav prema raspadu srpskohrvatskog jezika na srpski, hrvatski i bošnjački samo je jedan od primera koji to pokazuju. Jezik i inače umnogome održava istoriju, ali i nemogućnost sporazumevanja. Mnoštvo jezika danas je predmet kritika samo sa administrativnog i finansijskog stanovišta, naime, zbog neophodnosti da budu priznati i u samoj EU. S time su, naravno, povezani troškovi za prevodioce i dokumente, ali se takođe zaboravlja kakve se unutrašnje veze stvaraju zahvaljujući jeziku. U drugačijem kontekstu, Karl Dedecijus je jednom prilikom rekao: "Jezik dopire dalje od ruke". To bi Evropljani trebalo bolje da shvate, na primer, Austrijanci koji su prilikom ulaska u EU insistirali da i dalje govore Marille, a ne Aprikose. Ovo svakako nije najvažnija karakteristika po kojoj se razlikuju od Nemaca.

Moskva kao treći Rim

Međutim, to nije jedina bitna komponenta različitosti. U širokom obimu to je i religija, koja je, zbog isprepletenoosti sa politikom, postala veoma uticajna. Bilo bi zanimljivo razmisliti o tome kako danas shvatamo linije podele. Tako je uobičajeno razlikovati latinsko i vizantijsko hrišćanstvo, ali treba imati na umu da posle pada Konstantinopolja 1453. godine zapravo više nije bilo političkog prisustva pravoslavlja s verskom pozadinom. Tako je Moskva sebe nazivala "trećim Rimom" i političkim sredstvima uporno pokušavala da posredstvom pravoslavlja preuzme ulogu naslednika Konstantinopolja i iz toga izvuče određenu političku korist. U praksi je ta linija, međutim, znatno više pomerena ka Jugoistočnoj Evropi iako je pod uticajem Osmanskog carstva vekovima drugačije interpretirana. Evropske sile, prvenstveno Rusija, videle su sebe kao snagu koja štiti pravoslavne vernike unutar Osmanskog carstva. Ta uloga je često služila kao obrazloženje za ratove sa Osmanskim carstvom, a postala je aktuelna i u Palestini. Godine 1860. velike sile su zajednički intervenisale pod izgovorom da "hrišćanske" države moraju da obezbede sveta mesta. Zgrada austrijske pošte i legendarni hospic nedaleko od Vije dolorose tragovi su koje je naša zemlja ostavila u Jerusalimu.

Treba reći da su pravoslavci u osmanskom carstvu živeli relativno slobodnije nego u Jugoistočnoj Evropi u vreme komunizma, ali ovde pokušavamo da ukažemo na element napetosti između Zapada i Istoka, mada taj element tokom dugotrajnog komunističkog perioda nije igrao nikakvu ulogu. Autokefalne (nezavisne) patrijarhate čvrsto je kontrolisala politička vlast i više ih je koristila kao instrument za propagiranje državne ideologije nego kao verski i teološki argument. Prilikom prijema Grčke u EU različitost pravoslavne misli i njen uticaj na politiku nisu igrali nikakvu ulogu.

Razgraničenje

Poljska i Rusija su svrstavane u sjeverne sile, dok je dugotrajni sukob sa Osmanskim carstvom stvorio predstavu o Orijentu, koji se po svom sadržaju znatno razlikovao od Istoka. Pripadnost carske Rusije Evropi, s jedne strane, i evropskih delova Osmanskog carstva, s druge, često bila predmet sumnje. Još je Johan Volfgang Gete u Faustu govorio o Jugoistočnoj Evropi kao o regionu "gde narodi napadaju jedni druge", a taj region je nazivao Turskom. Bila je to, dakle, i linija razgraničenja između civilizacije i varvarstva.                      

                                         (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.