PROCES STVARANjA SINTETIČKIH NACIJA

Koncept stvaranja sintetičkih nacija na državno-pravnom prostoru Kraljevine Jugoslavije doživio je kulminaciju formiranjem Nezavisne države Hrvatske i čitavom serijom ratnih zločina u ime političke i vjerske dominacije

Na Međunarodnom naučnom skupu "Drugi svjetski rat i nacionalno pitanje na prostoru bivše Jugoslavije", koji je održan u Sevilji od 30. januara do 3. februara 2008. godine, profesor Filozofskog fakulteta u Novom Sadu dr Ljubiša Despotović podnio je naučni rad "Koncept sintetičke nacije kao proizvod ideologije konfesionalne dominacije u II svetskom ratu na prostoru Kraljevine Jugoslavije".

- Koncept stvaranja sintetičkih nacija na državno-pravnom prostoru Kraljevine Jugoslavije, doživeće svoju kulminaciju već u prvim danima sloma Kraljevine, formiranjem Nezavisne države Hrvatske i čitavom serijom ratnih zločina počinjenim za račun programa političke i verske dominacije jedne konfesije na ovim prostorima. U radu se nastoji pokazati iz kojih se programskih i ideoloških razloga otpočelo stvaranje novih nacionalnih identiteta, kao i za račun kojih i kakvih ciljeva. Koje je to posledice ostavilo kako na bilans ratnih zločina počinjenih u II svetskom ratu, kao i na uzroke i procese ratnih sukoba koji su se dogodili devedesetih godina nasilnim rušenjem ustavnog i državnog poretka SFRJ.

Razbijanje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije bio je početak poslednje faze u konstituisanju sintetičkih nacija na ovom prostoru. Krvavi građanski rat koji je u sebi nužno nosio i religijsko-konfesionalnu dimenziju označiće samo surovi epilog jednog geopolitičkog projekta koji se vodi više od jednog i po veka unazad, a koji u sebi sadrži ideju stvaranja sintetičkih nacija, čija će identitetska osnova biti srpski jezik prekomponovan i preimenovan u neke druge lingvističke nazive, a vezivno tkivo novih nacija činiće konfesionalna komponenta organizovana i zamaskirana u novim državno-teritorijalnim tvorevinama nastalim na razvalinama dve jugoslovenske države, Kraljevine Jugoslavije i SFRJ.

FRANCUSKI I NjEMAČKI MODEL

Savremena politička sociologija poznaje tri modela stvaranja modernih nacionalnih država, od kojih su organicistički i univerzalistički predstavljali neku vrstu sada već klasičnih modela devetnaestovekovnog nastanka modernih nacionalnih država pa kao posledica toga i njima odgovarajućih nacionalnih identiteta.

"Na primeru francuskog i nemačkog modela, to će se moći objasniti na vrlo plastičan način. Francuska ideja nacionaliteta koja je nastala u procesu radikalnog rastakanja tzv. starog režima, fokusirala se na institucionalni i teritorijalni okvir države, sa snažnim naglaskom na političkom jedinstvu građanstva u narastanju, koje svoj nacionalni okvir postavlja u kontekst jednog zajedničkog političkog predstavništva, jednog zakona i istih političkih ustanova. (...)

Nemački koncept, partikularistički po svom karakteru (suprotan građanskom principu univerzalizacije) i organicistički po suštini, podrazumevao je rasnu, kulturnu, jezičku i narodnosnu zajednicu, kao jedan vid etnokulturnog jedinstva, zaokružen teritorijalnim i državnim okvirom" (Lj. Despotović, 2003, 41).

NOVI IDENTITETI

Koncept sintetičke nacije nešto je specifičniji i vremenski se situira u dvadeseti vek, i to uglavnom na prostorima srednjoevropskih, a naročito balkanskih naroda i država. Za razliku od navedena dva modela koji su kao svoju prethodnicu imali i snažan proces svoje protonacionalne samoidentifikacije i modeliranja, kod modela sintetičke nacije, glavni nacionalni konstituensi bili su smešteni u religijsko-konfesionalnu - lingvističku sferu, kao i strane - spoljnopolitičke faktore.

Formiranje novih nacionalnih identiteta bilo je kombinacija koliko autohtonih težnji etnički još uvek nedovoljno izdiferenciranih entniciteta, još i više, političkih projekata velikih geopolitičkih faktora koji su u svoje ekspanzionističke planove uključivali i stvaranje novih sintetičkih nacionalnih identiteta igrajući na kartu regionalnih razlika, konfesionalne netrpeljivosti i onoga što je S. Frojd u psihološkom smislu označavao kao "narcizam malih razlika".

"Hrvatska ideja jugoslovenstva i po poreklu i po prirodi je drugačija od srpske. Njenu pojavu su obeležile tri ličnosti iz tri različka doba. Pavle Riter Vitezović, Ljudevit Gaj i Josip Juraj Štrosmajer. Ova trojica istaknutih Hrvata su po poreklu bili Nemci i njihova ideja jugoslovenstva vezana je za političke interese Austrijske monarhije (...) A što se tiče jezika, sve do pojave ilirskog pokreta u Austrijskoj carevini pod hrvatskim jezikom smatralo se samo kajkavsko narečje. Na tom narečju i negovali su Hrvati svoju književnost. U službenoj Austriji, ilirsko narečje, tj. štokavski, smatrano je srpskim narečjem. Tim imenom nazivan je, na primer, i jezik Dositeja Obradovića" (P. Milosavljević, 2007, 15).

SRPSKI JEZIK

"Da bi dokazao da su hrvati jezik preuzeli od Srba i da nije obrnuto, Ruvarac je sabrao brojne podatke, posebno one sa hrvatske strane. O tome je napisao dokumentovanu i uverljivu studiju, koja ima trajnu naučnu vrednost. Kao krunski dokaz da su Hrvati preuzeli jezik kojim govore od Srba, Ruvarac je naveo izjavu Ljudevita Gaja, koji je taj jezik i uzeo za Danicu ilirsku i Novine. Gaj je u Danici u broju 31. za 1846. godinu, između ostalog, napisao da '... sav sviet zna i priznaje, da smo mi književnost ilirsku podigli; nu nama još niti izdaleka nije na um palo ikada tvrditi, da to nije srpski već ilirski jezik; ponosimo se i hvalimo Bogu velikomu, što mi Hrvati s braćom Srbima sada jedan književni jezik imamo'" (D. Ruvarac, 1997, DžIV).

Ove činjenice potvrdiće kompletna lingvistička nauka tadašnje Evrope na čelu sa Avgustom L. Šlecerom i Johanom K. Adelungom, smatrajući pritom jezik kao osnovno i bazično obeležje jedne nacije. U istom duhu će i francuski naučnik Ami Bue u svom četvorotomnom delu u kojem se između ostalog bavi i etničkom kartom Balkana, za Hrvate reći da su "zbog siromaštva svoje književnosti i neredovnosti jezika ostali bez posebne književnosti i zbog toga bili prisiljeni da se približe Srbima. Prihvatili su njihove osobine (caracteres - osobine, izraz, pismo), do te mere da su im predložili da se s njima ujedine pod banalnim nazivom Ilira. Ovaj je podmukli predlog bio sračunat da izazove nestajanje srpske nacionalnosti, pa su ga Srbi odbili" (cit. prema. M. Ekmečić, 2002, 111).

SUVERENE NACIJE

Za razliku od suverene nacije koja se stvarala na prirodan način tokom dužeg vremenskog perioda, i na etničkim teritorijalnim celinama na kojima je vekovima obitavala, kao i na osnovama jednog jezičkog identiteta, kulture, nacionalne svesti, i nacionalne države kao izraza njene pune suverenosti, sintetičke nacije su stvorene pod presudnom ulogom vladajućih elita okupljanjem delova različitih naroda, ili različitih verskih identiteta istog naroda, stvarajući i gradeći veštačku svest o pripadanju jednoj zajednici, i novoformiranoj državnoj jedinici.

"Bitna razlika između suverene i sintetičke nacije je u tome što se ova poslednja može izmisliti i u kratkom političkom postupku uvesti u život, a suverena nacija je stvarana nesvesnim socijalnim procesima koji su trajali više vekova" (M. Ekmečić, 2002, 52).

Takvih procesa je bilo na prostorima Istočne i Srednje Evrope, a naročito na prostoru Balkana. Savremeni procesi evropske regionalizacije takođe su na tragu stvaranja sintetičkih nacija, forsirajući formiranje malih državica, na bazi regionalnih identiteta, osobito u zemljama zahvaćenim tranzicijom.

"Ovoj metodi i američkoj politici zahtevanja ljudskih prava zajednički je izgovor, a ne rezultat. Nesrazmerno radikalnije nego što Vašington misli, nemački program cilja na totalno ukidanje granica između evropskih država koje se komadaju u secesionističkim ratovima, usitnjuju i koje treba pokoriti u stanju slabosti" (V. F. Goldendah, H - R Minov, 2003, 10).

"NADE ITALIJE"

Transcendiranje granica postojećih država, i regionalno povezivanje nema za cilj samo ekonomsko ukrupnjavanje i bolju cirkulaciju robe, ljudi i kapirala, već je praćeno snažnim procesima desegmentacije nacionalnih država, čineći postojeće granice poroznim, dok jednog dana ne budu zamenjene novim koje treba da odslikaju neke nove geopolitičke tvorevine. "Projekat DKMT (Dunav-Kriš-Moriš-Tisa, napomena Lj. D.) vezuje se u nekim aspektima za slabljenje nacionalnih suvereniteta... ukratko, istražuju se transverzalne nadnacionalne veze" (A. Trud. 2007, 16).

Tako bi AP Vojvodina na primer, trebala da postepeno preraste u novu - staru predtrianonsko političko-državnu strukturu uz snažne procese izgradnje vojvođanske identitetske podloge.

"U današnjim projektima stvaranja ujedinjene Evrope regija, a ne Evrope suverenih nacija, ostvariće se na najbolji način ideologija sintetizovanja veštačkih nacija" (M. Ekmečić, 2002, 53).

 MALE DRŽAVE

Koncept sintetičkih nacija krenuo je kao kolateralni projekat jednog drugog plana nacionalnog preuređenja balkansko slovenskih prostora, kada se 1844. godine u Francuskoj pojavio spis "Nade Italije", italijanskog istoričara i rimokatoličkog geopolitičara Cezara Balboa koji je u sebi sadržavao plan velikog ujedinjenja Italije. Tada je u sklopu tog plana kao teritorijalna nadoknada za ustupljene teritorije novoj Italiji (Lombardija i Venecija), Austrougarska trebala da dobije teritorijalno proširenje na Balkanu. U tom planu sadržano je više geopolitičkih aspekata, a za naš rad je najvažniji onaj koji predviđa stvaranje malih slovenskih državica pod germanskim i rimokatoličkim uticajem a koje trebaju da budu odvojene od mogućeg Ruskog civilizacijskog i političkog uticaja. Smatrajući da su slovenski narodi na nižem civilizacijskom stupnju, i da je stoga opravdano staviti ih pod civilizacijski, konfesionalni ali i državno politički nadzor, sprečavajući istovremeno neželjeni rusko-pravoslavni prodor na Balkan.

Ti tzv. argumenti će se potezati svaki put u istoriji kada je potrebno stvari prelomiti na stranu srpskih protivnika. U tome će kao po pravilu Rimokatolička crkva biti njihov najveći i pouzdan saveznik. Tako je bilo i prilikom razbijanja Kraljevine Jugoslavije, ali i pri dramatičnim događajima sredinom 1943. godine kada se lomila saveznička podrška na ratištu Jugoslavije, osobito ona koja je trebala da prikrije stravične zločine NDH i hrvatskoj strani pomogne da bez većih poteškoća pređe na stranu pobednika.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.