ORIJENTALISTA - Otomansko carstvo gurnuto u ambis

Konstantinopolj je bio podijeljen u zone, slično Berlinu nakon Drugog svjetskog rata: Francuzi su kontrolisali Stambol; Britanci su držali Galatu i Peru, takozvane franačke četvrti; manje dijelove grada okupirali su Italijani i Grci

Malo ko se danas sjeća velike turske uloge u prvom svjetskom ratu, izuzev čuvenog Galipolja, gdje su Turci zbrisali britanske, australijske i novozelandske ekspedicione snage. Gotovo na svim drugim ratištima turski vojnici su bili zbrisani

************************

Lev se divno osećao na brodu koji je napustio Kavkaz i plovio ka glavnom ka gradu posrnulog Otomanskog carstva. Posle nekoliko dana plovidbe Kleopatrom uz anadolsku obalu, konačno je ugledao čuvene džamije, crkve i palate o kojima je toliko čitao: Zlatni rog.

Pričalo se da se ova plavna rečna dolina iskrila od zlata koje su u nju pobacali Vizantinci pred nadirućim Turcima. Neobični pontonski mostovi na Rogu - na kojima su muškarci u belim odorama naplaćivali mostarinu - povezivali su stari Stambol, tursku prestonicu prepunu palata i džamija sa Galatom, "franačkom lukom. Hiljade Jevreja pobeglo je ovamo pred španskom inkvizicijom, naselivši se među Arapima, Grcima i Jermenima. Na najuzvišenijoj tački u Galati uzdizala se kamena osmatračnica, delo đenovljanskih trgovaca koji su u četrnaestom veku osnovali četvrt.

Većina velikih gradova izgrađena je pokraj vodenih tokova; za Konstantinopolj se može reći da stoji nasred vodenog puta. Kroz grad se može projedriti ili provesti parobrodom sa severa i juga. Dve hiljade godina skupljana blaga i inovacije ukrašavaju njegove obale. Kontrolisati ove vode značilo je upravljati protokom robe i oružja između Evrope i Azije, što su otomanski Turci činili pet stotina godina.

Dolazak u Konstantinopolj

Kleopatra je uplovila u luku, okružena sivim, metalnim sjajem modernih topovnjača, nad kojima se vila crveno-belo-plava britanska zastava. Početkom rata, 1914. Otomansko carstvo se pridružilo Nemačkoj i 1921. još uvek je plaćalo cenu te odluke. Konstantinopolj je bio podeljen u zone, slično Berlinu nakon Drugog svetskog rata: Francuzi su kontrolisali Stambol; Britanci su držali Galatu i Peru, takozvane franačke četvrti (Turci su evropske hrišćane još uvek zvali imenom krstaške rulje koju su upoznali pre jednog milenijuma); manje delove grada okupirali su Italijani i Grci. U gradu je bio i jedan broj japanskih vojnika, pošto se i Japan pridružio protivnicima nemačko-turske koalicije krajem prvog svetskog rata.

Savezništvo s Nemačkom bilo je iznenadni obrt turske strategije, delo mladoturaka, tajnog nacionalističkog udruženja koje je svrglo sultana s vlasti nasilnim državnim udarom 1908. Mladoturci su isprva mnogo govorili o univerzalnim ljudskim pravima i rasnoj i religioznoj jednakosti, obećavajući da će Otomansko carstvo i njegove brojne etničke grupe - Jermene, Grke, Jevreje, Arape i Kurde - uvesti u moderno doba. "Bilo da se molimo u sinagogi, crkvi ili džamiji", objavio je Enver-paša, vođa hunte, "svi živimo pod istim plavim nebom, ponosno se nazivajući Otomanima."

Duh univerzalnog otomanskog bratstva je uskoro iščezao, otkrivajući mnogo rigidniju, restriktivniju ideologiju. Mladoturci su prigrlili "panturanizam" - verovanje da svi Turci od ruskih stepa do Anadolije potiču iz zajedničke prapostojbine "Turana". Prema ovom učenju, dotadašnja okrenutost Otomanskog carstva ka Evropi i Bliskom istoku bila je pogrešna. Umesto toga carstvo se trebalo posvetiti ujedinjenju turanskih naroda u Rusiji i Centralnoj Aziji. U knjizi Alah je veliki, Lev upoređuje opsesiju Turanom sa idejama "krvi i tla" u Nemačkoj. Turska paralela ideje o lebensraumu govorila je o budućnosti koja čeka na istoku - o invaziji Rusije i povratku svih izgubljenih zemalja oduzetih od trinaestog veka naovamo, ne samo Otomanima već i drugim velikim turanskim narodima, Mongolima i Hunima.

Vojni ataše

Istinski arhitekt tursko-nemačke osovine tokom Prvog svetskog rata bio je Enver-paša. Enver, sklon upijanju mračnih uticaja obavljao je dužnost otomanskog vojnog atašea u Berlinu, gde je razvio sklonost ka šiljatim šlemovima, sjajno uglačanim čizmama i pričama o vagnerijanskom sumraku bogova - džihadu.

Kada je Enver 1908. doveo mladoturke na vlast, došao je na položaj vojnog ministra noseći brkove "a la kajzer Vilhelm", jasan nagoveštaj osnovnog pravca spoljnje politike. Usledio je verovatno najdramatičniji proces "autokolonizacije" u istoriji: radi postizanja instant modernizacije i uzdizanja do statusa međunarodne sile, mladoturska hunta je od Otomanskog carstva načinila vojnu koloniju Nemačkog rajha.

Neki diplomatski znalci prokomentarisali su ovaj preobražaj frazom "Deutschlad uber Alles". Bio je to smrtno ozbiljan proces koji se odvijao brzinom svetlosti. Enver je sav oficirski kadar poverio Nemcima; više od dvadeset pet hiljada nemačkih oficira i  stručnjaka dobilo je komandne položaje. Pruski oficir osnovao je turske vazdušne snage, a dva nemačka bojna broda ukotvila su se u zlatnom rogu. Nemačke posade su bez zazora navukle fesove i zapevale "Deutschlad uber Alles"  pod prozorima ruskog ambasadora.

Mladoturci su gurnuli Otomansko carstvo u ambis. Malo ko se danas seća velike turske uloge u Prvom svetskom ratu, izuzev čuvenog Galipolja, gde su Turci zbrisali britanske, australijske i novozelandske ekspedicione snage. Gotovo na svim drugim ratištima turski vojnici su bili zbrisani. Više od trista hiljada turskih askera poginulo je samo na Kavkazu, boreći se s Rusima za ostvarenje Enverovog plana za konačno oslobođenje turske prapostojbine.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.