O kulturnom i društvenom životu stare Banje Luke (6)

Godine 1885. na srpsku kulturnu scenu u okupiranoj Bosni i Hercegovini stupa "Bosanska vila", list za zabavu, pouku i književnost. Na njenim stranama osvanule su vijesti o svetosavskim besjedama u Brčkom, Bugojnu, Konjicu, Bosanskom Novom...

Pada u oči vijest objavljena 1889. kada se širom Srpstva slavila 500-godišnjica slavne Kosovske bitke, da na Svetosavskoj besjedi u Brčkom nije bilo gusala "bez kojih ne bi trebala da bude ni jedna srpska besjeda. One su moćni budilac srpskog duha, koji ga održava trijeznim kroz ravnih pet stotina ljeta".

U gotovo tri decenije svoga postojanja (1885-1914), što u vrijeme austrougarske nije pošlo za rukom nijednom drugom srpskom listu, "Vila" je bila "budni stražar koji čuva i bodrim okom prati sve što se javlja na obzorju srpske prosvjete i kulturnog napretka". Za "Vilu" su pisali: Sremac, Dučić, Šantić, Ćorović, Zmaj, Kočić i mnoga druga čuvena srpska pera.

Rad srpskih pjevačkih društava u Bosni i Hercegovini, a pogotovo njihove nastupe, priredbe, zabave, sijela možemo da pratimo posljednjih godina 19. vijeka prije svega zahvaljujući "Bosanskoj vili". I banjolučko "Jedinstvo" će, kao što ćemo se docnije uvjeriti, od svog osnivanja 1893. godine, pa sve do Prvog svjetskog rata naći mjesto na njenim stranicama.

Horsko pjevanje

Muzika je od iskoni čovjekov vjerni pratilac. U radu i odmaranju, tuzi i veselju, čovjek je svoja osjećanja i raspoloženja najbolje izražavao kroz muziku, koristeći pritom prevashodno grlo, kao najljepši i najplemenitiji Bogomdani muzički instrument i glas, kao njegov neposredni izraz. U srednjem vijeku manastiri i crkve su jedina muzička središta. Odatle muzika dolazi na feudalne dvorove, gdje profesionalne muzičke i žonglerske družine zabavljaju besposleno dvorsko društvo. Muzika stiže i na gradske trgove na kojima trubaduri i truveri uveseljavaju narod.

Vokalna horska muzika dostigla je vrhunac u 16. vijeku. Tada nastaju muzička djela koja traže školovane pjevače, a crkve, manastiri i samostani imaju i svoje škole gdje se uči crkveno pojanje i instrumentalna muzika (ova druga kod rimokatolika).

U doba romantizma u građanskom društvu niču prva pjevačka društva, odnosno "pjevačke družine", kako ih ponegdje nazivaju. Prvo takvo društvo osnovano je u Engleskoj 1761. godine, u Rusiji 1802. u Njemačkoj 1809. Švajcarskoj 1810. i tako redom.

Članovi pjevačkih društava u početku su bili profesionalni pjevači i kompozitori, no pjevački pokret nezadrživo se širio i sve više okupljao i amatere, dakle ljude koji jednostavno žele da se druže i pjevaju "za svoj groš".

Temelje muzičke kulture u Srbiji postavio je tridesetih godina 19. vijeka Josif Šlezinger, najprije u Šapcu, a potom u Kragujevcu, kao utemeljitelj i dirigent orkestra zvanog "Knjaževska banda".

Horsko pjevanje u Srbiji počinje da se razvija istovremeno sa instrumentalnom muzikom. Prvi pomen o jednom horu potiče iz 1834. godine i vezan je za knjaza Miloša Obrenovića. Tada je hor, sastavljen samo za tu priliku, pjevao u Kragujevcu, na balu, organizovanom u čast knjaževog odlikovanja koje je primio od sultana.

"Knjaževska banda" pratila je pjevanje glumaca u pozorišnim komadima diletantske družine Joakima Vujića u Kragujevcu 1835. godine.

Dolazak Stankovića

Hor je učestvovao i u predstavama pozorišnih družina Atanasija Nikolića i Nikole Đurkovića, što se publici dopalo toliko da se javila želja za horskim pjevanjem i mimo pozorišnih predstava. Pjevački nadaren i muzički obrazovan, Đurković je 1838. godine osnovao Srpsko crkveno pevačko društvo u Pančevu. Njegov hor hvaljen je na sve strane, pa se i u Beogradu javlja interesovanje za osnivanje takvog pjevačkog društva. Godine 1850. manja grupa obrazovanih građana počela se okupljati radi horskog pjevanja. Tražili su sposobnog horovođu i godine 1852, kada iz Rumunije u Beograd stiže Milan Milovuk, on predloži da osnuju stalno pjevačko društvo sa pravilima i upravom, te tako i učiniše. U prvo vrijeme društvo je postojalo i pjevalo radi sopstvenog uživanja i zabave, kao što su to pravila i nalagala. Pjevali su najviše njemačke i poneku francusku pjesmu. Na srpske narodne melodije i pjesme, kao i na širenje pjevanja u narodu - nisu ni pomišljali.

Situacija se mijenja 1856, kada u Beograd dolazi kompozitor i pijanista Kornelije Stanković i slikar, docnije akademik Stevan Todorović iz Novog Sada, obojica jake i jasne nacionalne orijentacije. Sa "Beogradskim pevačkim društvom" priredili su koncert Stankovićevih kompozicija. Stanković je bio prvi školovani srpski muzičar koji polazi od narodnog melosa kao stvaralačke osnove, čime postavlja temelje nacionalnom smjeru u srpskoj muzici. Godine 1863. Kornelije Stanković izabran je, mjesto Milovuka, za horovođu "Beogradskog pevačkog društva".

U Vojvodini, osim "Pančevačkog srpskog crkvenog pevačkog društva", osnovanog 1838. godine, sva ostala pjevačka društva nastala su u drugoj polovini 19. vijeka, najviše 60-ih godina, u vrijeme pokreta Ujedinjene omladine srpske. Bila su to uglavnom crkvena pjevačka društva, koja su uz crkveno pojanje njegovala i svjetovnu muziku.

Očuvanje nacionalne svijesti

Srpska pjevačka društva, koja su i u Srbiji i u Vojvodini bila kulturni, društveni i nacionalni centri, u Bosni i Hercegovini imala su nemjerljiv značaj očuvanju nacionalne svijesti srpskog naroda pod tuđinskom vlašću. Ovdje, gdje je viševjekovnu tursku, zamijenila austrougarska okupatorska vlast, srpska pjevačka društva postala su narodna utočišta, izvori na kojima se pila duhovna snaga za nove bune i ustanke, i nova pregnuća.

Kraj 19. i početak 20. vijeka u Bosni i Hercegovini je doba u kome se osnivaju pjevačka društva na konfesionalnoj i nacionalnoj osnovi. Tada su osnovana srpska pjevačka društva: "Njeguš" (1886) u Tuzli, "Vila" (1887) u Prijedoru, "Gusle" (1888) u Mostaru, "Sloga" (1888) u Sarajevu, "Soko" (1889) u Trebinju, "Nikolajević" (1900) u Varcar Vakufu, "Zastava" 1891. u Nevesinju, "Jedinstvo" (1893) u Banjoj Luci i dalje širom Bosne i Hercegovine.

Od hrvatskih društava najstarije je "Trebević", osnovano 1894. u Sarajevu, "Majevica" (1896) u Tuzli, "Nada" (1898) u Banjoj Luci, a od muslimanskih društava "Gajret" je osnovan 1903. godine u Sarajevu i u Banjoj Luci, i tako redom. Jevrejska "Lira" osnovana je 1900. u Sarajevu.

Kad je jednom počeo, pokret osnivanja pjevačkih društava nije se mogao zaustaviti, tako da su do 1941. godine u Bosni i Hercegovini bila 73 organizovana pjevačka društva i to: 34 srpska, 21 hrvatsko, 9 muslimanskih, 2 jevrejska, i 3 radnička društva.

                                       SPD "Jedinstvo"

Početak muzičkog i pozorišnog života u Banjoj Luci, obnavljanje Srpske čitaonice i svetosavske zabave, koje su pored besjede o svetom Savi imale i muzički dio, stvorile su devedesetih godina 19. vijeka duhovnu klimu za osnivanje srpskog pjevačkog društva u Banjoj Luci, značajnom kulturnom i duhovnom centru srpskog naroda.

Od ono malo sačuvanih dokumenata o Srpskom pravoslavnom crkvenom pjevačkom društvu "Jedinstvo", potonjem Srpskom pjevačkom društvu "Jedinstvo" iz Banje Luke, većina ukazuje na to da je Srpska pravoslavna crkvena opština osnovala ovo pjevačko društvo na Vavedenje Presvete Bogorodice 1893. godine. U Pravilima Društva, donesenim na sjednici održanoj 12/24. aprila 1894. godine, u članu 33. kaže se da "Društvena godina počinje na dan 21. novembra na Vavedenje svake godine", a završava se sljedeće godine uoči tog dana.

Činjenica da je "Jedinstvo" 1933. godine proslavilo 40- godišnjicu rada, o čemu postoje napisi u dnevnoj štampi iz tog vremena, takođe govori u prilog onima koji 1893. smatraju godinom osnivanja ovog banjolučkog pjevačkog društva. Među njima je i dr Đorđe Mikić, autor prve povjesnice SPD "Jedinstvo".      

Istine radi, recimo da ima i drugačijih mišljenja. Tako Zlatko Puvačić u svojoj knjizi "Stara Banja Luka", u tekstu posvećenom SPD "Jedinstvo" (str.159), bilježi: "Godine 1888. obrazovan je pevački hor sa ciljem da pored pevanja u crkvi neguje i svetovnu pesmu. Trebalo je gotovo pet godina da austrijske okupacione vlasti odobre djelovanje "Jedinstva" i potvrde pravila društva. Prvi dirigent "Jedinstva" bio je učitelj (Mladen) Bošnjaković.

Posle njega horom je rukovodio učitelj Ksenofon Zita... Od svog osnivanja 1893. godine "Jedinstvo" je postalo stecište srpske omladine i njegove prostorije su bile mesto gde se mladež okupljala radi zabave i razonode uz pesmu, svirku i kola."

Akademik Vlado Milošević, dirigent SPD "Jedinstvo" od 1931. do 1941. godine u "Banjolučkom muzičkom ljetopisu", piše o Mladenu Bošnjakoviću, i kaže da je u Banju Luku došao 1888. godine" i radio sa srpskim crkvenim pjevačkim društvom (muški hor), koji je 1893. dobio naziv "Jedinstvo", te da se kasnije preselio u Mostar (gdje je jedno vrijeme bio dirigent Srpskog pjevačkog društva "Gusle").

O tom crkvenom pjevačkom društvu, prethodniku "Jedinstva" , pisala je "Bosanska vila", u broju od 1. januara 1888. godine. U najavi Svetosavske slave i zabave koju priređuje Srpska pravoslavna škola u Banjoj Luci, navodi Program. 

 (Nastaviće se)

Pjesma prirasla srcu

Srpskom narodu pjesma je neobično prirasla srcu. To kazuju njegove narodne pjesme i gusle javorove, kojima se Srbin u teškim danima čeličio, s kojima je kretao u boj, slavio pobjede, pronosio slavu svojih pređa. Srpska pjevačka društva nastavila su taj posao. Zamisao oko osnivanja ovih društava odavno je zagrijala narodnu dušu. Dok su društva bila u povoju, Srpska pravoslavna crkva i srpski rodoljubi pomagali su im da ojačaju.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.