O kulturnom i društvenom životu stare Banje Luke (3)

U vrijeme ustanka planule su obje srpske pravoslavne crkve u Banjoj Luci. Pelagićevu crkvu zvanu "Ćelija" zapalio je Ibrahim Bojić, a Rebrovačku crkvu takođe Ibrahim, ali ovaj put Čorčaušević. Na velikoj parceli na uglu današnje Aleje svetog Save i ulice Bana Milosavljevića, tamo gdje je danas neboder, 1879. godine sagrađena privremena parohijska crkva

U pokušaju da spasu svoju vladavinu kad im se carstvo zaljuljalo, Turci daju hrišćanima razne povlastice. Tako su od 1856. godine dozvoljavali Srbima osnivanje crkveno-školskih opština. U Banjoj Luci, materijalno jaka, dobro organizovana crkvena opština politički, nacionalno i kulturno predvodi srpski narod. Na njenom čelu su sveštenici, a u radu učestvuju ugledni trgovci i zanatlije. Osnovna djelatnost crkvenih opština bila je izgradnja svetih hramova i škola, bez kojih nije bio moguć duhovni i kulturni preporod naroda.

Crkveno-školska opština

Crkvene opštine, u početku, nisu imale pravila rada, nego su djelovale po običajnom pravu i uživale veliku autonomiju. Tako ih je zatekla austrougarska okupacija.

U tursko doba crkvene opštine odlučivale su o postavljanju paroha i učitelja, što su, za vrijeme nove okupatorske vlasti, ozvaničile "štatutom" 1881. godine. Međutim, kad su vlasti uvidjele kolika je snaga crkvenih opština i koji uticaj učitelji i sveštenici imaju na srpski narod, pokušale su da ukinu to pravo.

Maja 1892. godine Zemaljska vlada u Sarajevu donosi naredbu po kojoj se učitelji mogu primati u službu samo uz odobrenje vlasti. Od tada počinje borba za crkveno-školsku autonomiju. Godine 1893. na čelu te borbe je Srpsko-pravoslavna crkvena opština Banja Luka. Prikupljeni su potpisi iz 24 opštine na peticiju Zemaljskoj vladi, kojom se tražilo da se pomenuta naredba ukine. Zahtjev crkvenih opština nije uspio, pa Srbi 1896. godine pišu direktno Beču i traže crkveno-školsku autonomiju. Od tog "prvog carskog memoranduma zvanično počinje pokret za crkveno-školsku autonomiju, koji će potrajati cijelu deceniju".

Još na početku borbe za crkveno-školsku autonomiju, 1893. godine, na banjolučku kulturnu i nacionalnu scenu, pod okriljem Crkvene opštine Banja Luka, stupa Srpsko pjevačko društvo "Jedinstvo", poslije čega se osnivaju i druga srpska društva. U dobar čas! Tako su se u doba, kad su nacionalni osjećaji morali da se kriju, mnogi narodni poslovi završavali kroz ta društva.

Zabrana Turaka

Godine 1798. Srbi dobiše dozvolu turskih vlasti da iz temelja obnove uništeni hram u prethodnim dimenzijama, što je bilo nedovoljno za sve brojniji srpski narod u Banjoj Luci.

Nekako iza Knešpoljske bune, 1858. godine, umirene posredovanjem banjolučkih građana, među kojima su bili: Savo Milić, prota Trifun Jungić i drugi, obratiše se ovdašnji Srbi Porti, da im dozvoli gradnju velike crkve.

Porta krajem 1859. godine odobri da "banjalučka raja može bez zapreke podići sebi jednu bogomolju u označenim dimenzijama". Carski ferman paša je 1860. svečano uručio predstavnicima crkvene opštine Savi Miliću, Đorđu Deliću i proti Trifunu Jungiću. Misleći da je time sve riješeno, Srbi Banje Luke i okoline počeše prikupljati građevinski materijal, takmičeći se ko će više doprinijeti "da se sagradi crkva kakve ni njihovi prađedovi od Kosova ne vidješe".

Međutim, i pored carskog fermana, od crkve u Banjoj Luci taj put ne bi ništa, baš kao ni 1863. godine, kad ih Turci ponovo spriječiše.

Zato nije u pravu ruski konzul Aleksandar Giljferding kad kritikuje banjolučke Srbe, posebno trgovce, što nisu u gradu sagradili crkvu, nego na bogosluženja idu u seosku crkvu na sat hoda od grada, misleći pritom na Rebrovačku crkvu. U stvari, Turci nisu dali da se crkva u gradu sagradi.

Srbi ne htjedoše više nikoga da mole. Vjerovali su da će doći bolja vremena, pa će crkvu sagraditi po svojoj želji.

Tek početkom 19. vijeka podigoše "nešto ćelije", (u docnijoj Pelagićevoj ulici), koja im je služila kao bogomolja, sve dok i ona nije planula za vrijeme ustanka 1875.

Vladavina terora

Francuski novinar Šarl Irijart (Charle Zriarte) boravio je u Banjoj Luci u vrijeme ustanka i o događajima sa lica mjesta bilježi:

"... Zbog ustanka raja je napustila kraj i Turci su gospodari, a svašta je moguće... Katolici su sigurniji od pravoslavnih, ni jedni ni drugi ne smiju da idu u tursku četvrt... Zima dolazi, a žetva trune, te se gubi na tlu bezu koristi za ikakvu osobu. Teror vlada i svako je sumnjiv, ne usuđuje se zaustavljati na cesti niti šaptati. Svi su pravoslavni sveštenici morali da pobjegnu, franjevci i trapisti koji imaju veliki upliv mogli su da ostanu. Turci zaneseni uspjesima svete se Srbima. Došao sam u dosta teškim prilikama. Prošle noći čuo sam krikove i pucnjavu u tamnoj noći. Jedan dio Turaka prodro je u kršćansku četvrt do srpske crkve, pa ju je zapalio na veliko zaprepašćenje cijele četvrti, ostaci se još puše".

U vrijeme ustanka planule su obje srpske pravoslavne crkve u Banjoj Luci. Pelagićevu crkvu zvanu "Ćelija" zapalio je Ibrahim Bojić, a Rebrovačku crkvu takođe Ibrahim, ali ovaj put Čorčaušević.

Kad je ustanak ugušen, Srbi pokrenuše novu akciju za gradnju crkve. Dobiše i ferman, prikupiše materijal, kupiše zemljište, no opet od crkve ne bi ništa, a evo i zašto.

Na Berlinskom kongresu 1878. godine Austrougarska monarhija dobila je "blagoslov" velikih sila da okupira Bosnu i Hercegovinu. Okupatorske vlasti su odmah po ulasku u Banju Luku oduzele prikupljeni materijal za gradnju crkve i, kako piše Zlatko Puvačić izgradili "Komandu mesta na početku Vrbas aleje (danas Aleja svetog Save), gdje je za stare Jugoslavije bio Oficirski dom" (danas je u toj zgradi Arhiv RS).

Dragan Davidović navodi da je od pomenutog građevinskog materijala izgrađena i vojna pekara, uređena cesta od Komande mjesta do Vrbas-logora (danas školski centar "Rajko Balać") i još neki objekti.

Privremena parohijska crkva

Sve to govori koliko su Srbi pretrpjeli štete. Uzalud su od novih vlasti tražili i čekali obeštećenje. Vidjevši da od toga neće biti ništa, narod, predvođen svojom Crkveno-školskom opštinom, odluči da sagradi daleko skromniji hram od onog koji je prvobitno zamišljen. Tako je 1879. godine na velikoj parceli na uglu današnje Aleje svetog Save i ulice Bana Milosavljevića, tamo gdje je danas neboder, sagrađena privremena parohijska crkva, posvećena Sošestviju Svetog duha (Svetoj trojici).

O mjestu na kome je crkva sagrađena Zlatko Puvačić piše: "Ovo vrlo prostrano zemljište graničilo se sa zemljištem Save Milanovića, na kome je podignuta velika jednospratna kuća sa velikim lokalom i čija je druga, severna strana, gledala u crkveno dvorište. Sa istočne strane crkvena porta graničila je sa zemljištem na kome se nalazila zgrada u kojoj je u tursko doba bio Austrijski konzulat, posle rezidencija prvog vladike banjolučkog Letice... te zemljištem na kome je podignuta Devojačka škola i njena sala, u kojoj je danas kino "Kozara". Sada su na delu ovog zemljišta podignute stambene zgrade sa lokalima".

Podignuta crkva bila je, kako bilježi pomenuti hroničar, prostrana i velika, ali skromna i jednostavna, bez ikakve spoljne ornamentike i ukrasa, osim zvonika. No, i taj zvonik stradao je za vrijeme velikog nevremena pa je crkva od tada izgubila svoj jedini spoljni ukras.

Prvobitno zamišljenu Sabornu crkvu, banjolučki Srbi predvođeni Srpskom crkvenom opštinom, uspjeli su da sagrade tek za vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Temelje je još za Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, 5. oktobra 1925. godine, osveštao mitropolit banjolučko-bihaćki Vasilije (Popović). Crkva je sagrađena preko puta hotela "Balkan".

"Izgradnjom crkve na ovom mjestu, koje se, inače, zvalo Jabučik, trebalo je da ovaj hram, osim sabornog ili katedralnog, dobije i obilježje memorijala. Naime, baš tu je, 1809. godine pogubljeno deset Srba i njihov stari sveštenik nakon tzv. Mašićke bune", piše Dragan Davidović.

Hram Svete trojice

Gradnja Sabornog hrama Svete trojice završena je 1929. a osveštan je na Spasovdan 1939. godine.

Kum na ovoj velikoj molitvenoj svetkovini koju Banjolučani teškom mukom dočekaše, bio je, tada već bivši, prvi ban Vrbaske banovine Svetislav Tisa Milosavljević. Osveštanju je, kako bilježe hroničari, prisustvovalo preko 20.000 ljudi među kojima su bili i izaslanici kraljevske kuće.

Godine 1935. Banjolučani su dobili Hram svetog velikomučenika Georgija, zadužbinu beogradskog industrijalca Ilije Rankića, posvećenu njegovoj supruzi, Banjolučanki Vukosavi (rođenoj Stričević).

U ovom hramu, sagrađenom na brdu Petrićevac, sahranjen je 1938. godine mitropolit banjolučki Vasilije Popović. Ustaše su 1941. godine porušile Hram Sv. Bmč. Georgija.

Srbi nisu dugo uživali u Sabornom hramu, koji su čekali ravnih 70 godina, od dobijanja dozvole turskih vlasti 1859. do 1929. kad je crkva završena, odnosno 80 godina ako se računa kad je osveštana. Već 1941. godine u bombardovanju Banje Luke stradala je i Saborna crkva.

Vo vremja ovo, Banjalučani ponovo grade veličanstveni Saborni hram Hrista Spasitelja, na mjestu porušenog Sabornog hrama. S Božjom milošću ova generacija će dočekati da hram propoje.

Bogomolja na Rebrovcu

Prve vijesti o postojanju pravoslavnog hrama u Banjoj Luci u 16. vijeku još uvijek nisu naučno utemeljene. Zna se da je hram na Rebrovcu postojao u vrijeme austrijskog opsjedanja Banje Luke 1737. godine, kada je, kako je ostalo zabilježeno - spaljen.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.