HRIŠĆANSKO NASLEĐE KOSMETA (17)

Ali, jedan od najuticajnijih ljudi u Turskoj postao je Srbin, poturčenjak, Mehmed-paša Sokolović, čiji je brat Makarije postrižen u Mileševi, i nalazio se tih godina na časti igumana Hilandara. Na Svetoj Gori nosio je nadimak "Topuzli Makarije" zato što je jahao dobrog konja i nosio topuz preko mantije, uz neuobičajeno visoku kamilavku, i nije krio da sa Turcima ima specijalne veze. Na zauzimanje Mehmed-paše Sokolovića i čitavog srpskog klana koji je na turskom Divanu imao odlučujući uticaj (srpski je u Stambulu bio diplomatski jezik, najstarije pismo Porte na srpskom potiče...) Sulejman Drugi se predomislio, i Srbi su iz tog spora, ipak izašli kao pobednici. Nije najjasnije kako i zašto, pa se pretpostavlja da je to bio uticaj "srpskog klana" na Divanu.

Obnavljanje Pećke patrijaršije

 Bilo kako bilo, Sultan je izdao berat (1557) o obnovi Pećke patrijaršije. Od Velesa do Budima, od Temišvara do jadranskog mora. A Makarije (Sokolović) poneo je titulu "Patrijarh Srba, Bugara, primorskih i severnih strana". Patrijaršija u Peći imala je jurisdikciju nad 40 mitropolija i episkopija.

Pećka patrijaršija je obnovljena u vreme kad je veliki vezir bio našijenac, Rustem-paša iz Sarajeva. Treći vezir carstva bio je Mehmed-paša, istaknuti janičar, vođa turskih pohoda a Banat (gde su mu mnogo pomogli zemljaci, Srbi koji su Banat naselili) u Persiju odveden kao "danak u krvi" kad je imao sedamnaest godina. Dovoljno da zapamti da je bio čtec u manastiru Mileševa, još dok je nosio hrišćansko ime Baja Sokolović.

Primivši islam, stekao je karijeru u Stambolu - biće skoro dve decenije Veliki vezir carstva, i vodiće državu u ime tri sultana, okupivši oko sebe pravi mali "srpski klan". Veština u politici, diplomatska okretnost, strpljenje, nepotizam i stvaranje klana oko vlasti, ali i tipično turska podmitljivost, zapadnjačka razboritost i orijentalno lukavstvo, široko obrazovanje, izvanredno poznavanje islamskih dogmi, ali i hrišćanstva, ogromno bogatstvo koje je sticao baveći se državnim poslovima (jedan od sultana poklonio mu je sve prihoda bogatog ostrva Kipar!) - činili su ga jednom od najvećih figura svog vremena, u okvirima širim od Osmanlijskog carstva.

Bliski prijatelj bio mu je veliki muftija, Abu Sud-el Amadi, Vodeći zajedno verske poslove, zalagali su se za pravoverno muslimansko učenje, za versku toleranciju, protiv mističnih sekti i fundamentalističkih družina koje su tad počele da stupaju na javnu scenu Carstva. Jedan od takvih verskih fanatika ubio je Mehmeda-Baju, nožem iz zasede. Pre atentata širile su se Carigradom priče kako je Veliki vezir potajni hrišćanin, i da u tajnosti prisustvuje "pravoslavnim obredima".

Posle Mehmed-pašine smrti, uticaj na Divanu pao je Albancima u ruke.

Naročito kad je sultanova lična garda, tradicionalno, bivala popunjavana isključivo Albancima. Mnoge diplomate su primetile kako je jak uticaj albanske garde na svoje gospodare. To što sultani ništa nisu činili da spreče arbanaški teror na Kosmetu, mnogi su pripisivali uticaju Albanaca koji su bili neposredno okruženje nekolicine poslednjih sultana.

Tuska politika uglavnom je crkve u gradovima pretvarala u džamije, ali je hramove van gradova ostavljala na miru. Cvijić je primetio da su rušili male crkve, ali velike... prema njima (Cvijić navodi primer Dečana), osećali su strahopoštovanje. Zanimljiva teza, o kojoj bi se moglo sporiti pitanjima - a šta je bilo sa Dušanovim Arhangelima (kamen srušenog manastira ugrađen je u prizrensku Sinan-pašinu džamiju), šta sa Banjskom i Bogorodicom Ljeviškom koje su bile pretvorene u džamije... ali da priču ne širimo.

Dažbine sve veće

Pećka patrijaršija u načelu obnovljena je da bi se Srbi bolje integrisali u život turskog carstva, i da - u krajnjoj liniji - bude upotrebljena protiv mogućeg prodora katoličanstva, kao odbrambeni pojas na periferijama imperije, jer se Turcima pravoslavlje činilo, s pravom, kao razbijena organizacija, i manje opasno od katoličke Evrope.

Dalje, pravoslavna raja je činila osnov ekonomske moći Osmanlija, kao dobra "poreska osnovica", i ta činjenica je uzrokovala da su se talasi najtežeg terora i tolerancije prema Srbima redovno smenjivali. Da bi najsuroviji teror na kraju preovladavao, zaoštravajući se kako je razgradnja centralne vlasti Osmanlija napredovala, kako su se smanjivali prihodi od pljačke jer su stala teritorijalna osvajanja, a slabljenje noći Carigrada uticalo na sve anarhičniji život i bezvlašće na periferijama Carstva.

Patrijarh Makarije (Sokolović) osnovao je bogoslovsku školu u Đakovici, za njegova vremena podignuti su Ovčarsko-kablarski manastiri, njegove zadužbine bile su priprate u Peći i Studenici, osnovane su štamparije u Mileševi i Skadru, njegova zadužbina bila je crkva u Budisavcima, kod Peći...Patrijaršija je zastupala Srbe pred turskim vlastima i postala "neka vrsta produžene nemanjićke države".

Srpski patrijarsi, a sledilo ih je nekoliko iz kuće Sokolovića, vodili su turkofilsku politiku, jedino moguću u tim vremenima, sve dok na tron nije seo Jovan Kantul.

Bila su to vremena kad su počele da se pokazuju velike slabosti i pukotine u građevini osmanlijskih vlasti.

Turski teror nad rajom i crkvom je rastao. Dažbine su bivale sve veće. Manastiri koji nisu mogli da plate prodavani su, plenjena crkvene imanja.

Godine 1594. ugušen je u krvi ustanak Srba u Banatu, a jedan od vođa, vladika vršački Todor uhvaćen je i živ odran!

Albanac, turski seraskr, Sinan-paša ugrabio je mošti Svetog Save i spalio ih na Vračaru.

Patrijarh Jovan razvio je živu diplomatsku aktivnost protiv Turske. Crkveni sabor u Morači založio se da Karl Emanuel postane car novostvorene hrišćanske države na Balkanu - avanturistička i utopijska ideja koja u stvari svedoči o dubini istorijske provalije u kojoj se našao, bez nade, srpski narod. Jovan je obilazio Austriju, Španiju, Napulj... tražeći pomoć hrišćanskih vladara protiv islamista.

Na kraju, pozvali su ga u Istanbul i tamo obesili!

Njegov naslednik Pajsije omekšao je politiku prema Turcima, Borio se protiv prodora unije u eparhiju Žumberku i, malo diplomatskim opuštanjem a malo odbijanjem, borio se sa papskim agentima i političkim mutivodama iz Dubrovnika, gde je radila ispostava rimskog Zavoda za širenje "prave vere" među pravoslavnima.

Austrijsko - turski rat

Patrijarh Gavrilo pokušao je politiku većeg naslona na papu. Poslao je budimljanskog vladiku za Rim, na pregovore o uniji, ali vladiku Pajsija Turci ščepaju i ubiju pre nego što je krenuo u misiju Surovom smrću - živog su ga isekli!

Turcima ga je izdao jedan od monaha, misleći kako je to jedini način da spreči i odvrati crkvene glavare od unijaćenja. Gavrilo je pobegao za Rusiju, javio da će tamo ostati i da se bira novi patrijarh, ali se predomislio, i u povratku Turci ga uhvate i zadave.

Austrijsko-turski ratovi koji su trajali krajem 16. i početkom 17. veka, vezuju se za Veliku seoba Srba pod Arsenijem Trećim Čarnojevićem, 1690.

Arsenije Čarnojević, posle Svetog Save, i patrijarha Makarija Sokolovića, obnovitelja Pećke patrijaršije, najznačajnija je ličnost u istoriji srpske crkve.

Prilično mlad i energičan, stupivši na arhijerejsku dužnost, krenuo je da sređuje crkvene prilike u svojoj vrlo velikoj eparhiji (nikad ni jedna srpska država nije zahvatala toliku teritoriju). Obilazio je Bosnu, Braničevo i Srem, nalazimo ga u Žiči i Smederevu... Odlazi u Jerusalim, na hadžiluk. Kad se vratio sa poklonjenja Hristovom grobu, sačekao ga je austrijsko-turski rat.

U svom dnevniku zapisaće: "Jako zmie krilate krenuše Agarijani na slavni Beč, no Gospod grdim protivi se, vzvrati ih a voisku mu vsu Igri maču predodaše. I bist velika nužda po svoj zemlji".

Dok je Skoplje gorelo, Pikolomini je posmatrao s jednog visa. "Bila je to bogata i lepa varoš, velika kao Prag", zapisao je Pikolomini. Prisutni svedoče da je austrijski general, dok je varoš gorela, naredio muzici da svira

Varoš gori, a muzika svira

Austrijanci se obrate patrijarhu u Carigradu, da hrišćani pomognu prodor austrijske vojske na jug, kroz Srbiju. Umešan u političke intrige između Beča, Moskve i Carigrada, Arsenije Treći umalo da izgubi glavu. Pred Turcima pobegne u Nikšić.

Dok je boravio u Nikšiću austrijska vojska prodre na Kosmet, patrijarh se vrati na Kosmet, sastane sa generalom Pikolominijem, i stavi se sasvim u austrijsku službu. Srbi su se listom prijavljivali kao dobrovoljci u hrišćansku vojsku, koja je oslobodila Kosovo i deo Makedonije, pri čemu je general Pikolomini naredio da se spali čitavo Skoplje ne bi li tako zaustavio epidemiju kuge koja se nagrozila njegovoj vojsci. Ipak, ne izbeže susret sa "crnom gospo", razbole se i po svojoj želji bude pogreben u Prizrenu, u Hramu Bogorodice Ljeviške.

Dok je Skoplje gorelo, Pikolomini je posmatrao s jednog visa. "Bila je to bogata i lepa varoš, velika kao Prag", zapisao je Pikolomini.

Bilo mi je žao da zgrade kakvih u ovom ratu još nisam video, džamije od najfinijeg mramora i porfira i hiljadama svetiljki, lepe starine, vrtove i zabavišta moram plamenu predati!"

Prisutni svedoče da je austrijski general, dok je varoš gorela, naredio muzici da svira!

Kraj

Nagrada "Stuplje"

Dijelovi feljtona uzeti su iz knjige "Nečujna zvona" Zorana Bogavca, koju je objavio "Princip Bonart Pres". Knjiga je  dobila nagradu "Stuplje" za njegovanje pravoslavne tradicije i duhovnosti na prošlogodišnjem Sajmu knjiga u Banjoj Luci.

Novi feljton

Od ponedjeljka novi feljton u "Glasu Srpske" slikarstvo kod Srba u srednjem vijeku. Tekst je priredio Vojislav J. Đurić za internet portal Projekat Rastko. 

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.