HRIŠĆANSKO NASLEĐE KOSMETA (16)

Za cara Dušana, koji nikad nije, jedini iz svetorodne dinastije Nemanjića, kanonizovan za sveca (možda zato što ga je iznenadna i prerana smrt sprečila da se, na kraju vladalačke karijere, zamonaši i okaje grehe koje donosi svaka vlast nad ljudima i narodima), vezan je najkontroverzniji događaj iz srpske crkvene istorije.

Car, srpska crkva i narod bili su anatemisani od strane Vaseljenskog patrijarha. I ta "kletva" skinuta je tek u vreme kneza Lazara, složenim diplomatsko-političkim i kanonsko-crkvenim manevrima.

U narodu je ostalo verovanje kako su ta "kletva" i izopštenje iz hrišćanstva bili uzrok propasti srpskog carstva. Narodno predanje objašnjava da je anatema bila posledica "nezakonitog" proglašenja kralja Dušana (kraljevsku krunu dobio je kao maloletni "mladi kralj" u dvorcu Svračin, na Kosovu) za cara. Da bi se krunisao carskom krunom - a vladao je tad gotovo čitavim Balkanom - Dušan je prvo morao (morao? zaboravlja se da je kao najstariji u rangu, Dušanu, u crkvenoj ceremoniji, krunu na glavu nasadio bugarski patrijarh iz Trnova) da arhiepiskopa srpskog, Joanikija izdigne u rang patrijarha a srpsku crkvu proglasi patrijaršijom, što je bilo "kršenje kanona" i "nezakonito", i izazvalo Vaseljenskog patrijarha da cara, srpskog patrijarha i čitav narod anatemiše.

Istorijski, to je potpuno netačno, mada su u tu skasku poverovali i neki istoričari.

Anatema na Srbe

Dušan je krunisan za cara u Skoplju, na Uskrs, 1346. Sedam dana ranije, crkveno-državni sabor, kome su, pored ostalih, prisustvovali monasi i jeromonasi sa Svete Gore (čitav "svetogorski sabor" na čelu sa protom Teodoritom), trnovski patrijarh Simeon, ohridski arhiepiskop Nikola, i "jedan arhijerej grčkog prestola" - proglasio je arhiepiskopa srpskog Joanikija za patrijarha.

A Sabor se sastao pre svega da bi se sredila nova situacija u crkvenim nadleštvima, s obzirom na to da se Carstvo nenormalno proširilo, i da su se na njegovoj teritoriji našle najmanje tri samostalne crkveno-pravoslavne strukture, koje su Saborom objedinjene.

Čitavih sedam godina to nije smetalo ni vasileusu, ni njegovim naslednicima, ni Vaseljenskoj patrijaršiji.

Tek kad se car Dušan umešao u vizantijske sukobe oko krune Kantakuzina i Paleologa, posle bitke kod Dimotike, gde su se na vizantijskoj strani borili Turci sultana Orhana, Jovan Kantakuzin nagovorio je patrijarha Kalista da baci anatemu na Srbe.

Nesrećni patrijarh je nekoliko godina posle anateme, morao da otputuje Srbima, da moli Dušanovu udovicu Jelenu za pomoć pa je umro i sahranjen sa svim počastima u Seru, među narodom koga je anatemisao.

Kada je Kantakuzin zbačen s prestola, car Dušan je, na saboru u Ovčjem polju, pokrenuo pitanje skidanja anateme, ali su srpski mitropoliti preovladali svojim tvrdnjama da anatema nije doneta "zakonski", pa da Srbija ne bi trebalo da je prizna, čak ni posredno, zahtevom da se ukine.

Karijera jednog logoteta

Prvi srpski patrijarh, Joanikije, pre nego što je rukopoložen za arhiepiskopa, bio je logotet (šef dvorske kancelarije) kralja Dušana. Kao logotet istakao se u nekim diplomatskim misijama, očito je bio vrlo obrazovan čovek, a iskustvo "kancelara" učinilo ga je važnim saradnikom na pisanju Dušanovog zakonika.

Početkom 16. veka, u pokušajima da obnovi srpsku Pećku patrijaršiju, smederevski mitropolit Pavle, išao je dotle da je pohapsio neke grčke mitropolite, a sebe postavio za srpskog patrijarha. Pobuna nije uspela, Sulejman Drugi Zakonodavac stao je na grčku stranu, u Ohridu je održan Sabor, Pavle je anatemisan i ekskomuniciran.

Sedište prvog patrijarha bilo je u Peći, u domu Spasovom (manastir Pećka patrijaršija, najstarija crkva Svetih Apostola, kasnije posvećena Svetom Spasu), gde je i sahranjen.

O uzdizanju srpske arhiepiskopije na nivo patrijaršije, rekli smo šta smo imali, a o prvom srpskom patrijarhu, Joanikiju, valja samo dodati kako je posle smrti bio proglašen za sveca.

U haosu koji je Carstvo zahvatio posle Dušanove smrti, kada su srpski velikaši jedan po jedan prihvatali da budu turski vezali (moćna braća Mrnjavčević, kralj Vukašin i despot Uglješa, pružili su otpor i poginula su u bici na Marici, 1371, nazvanoj "sirf sirduđi" - srpska pogibija, a legendarni i opevani Kraljević Marko poginuće na turskoj strani, u bici na Rovinama), važno je napomenuti da je Knez Lazar, pre Kosovskog boja, koji će ga proslaviti "pobedom u porazu", uspeo da izmiri Srbe sa Veseljenskim patrijarhom i "skine prokletstvo".

Patrijarh Filotej izdao je tomos o priznanju srpske patrijaršije, a zatim su srpski vizantijski sveštenici, zajedno služili liturgiju u Hramu Svetih Arhangela, carskoj zadužbini u okolini Prizrena, nad grobom cara Dušana. Od tada se srpski patrijarh ne potpisuje kao "patrijarh Grka".

(Uzgred budi rečeno, od tada se patrijarh potpisuje zelenom bojom, baš kao što se po tradiciji srpski vladari potpisuje crvenom).

Pustinjak postaje patrijarh

Opšta srpska nesloga uoči i posle Kosovske bitke, odrazila se i na crkvene prilike. Dva puta su Sabori, čelo crkve - isposnika, starca Jefrema, koji se podvižavao u jednoj pećina kraj manastira Dečani, ličnost velikog moralnog autoriteta u narodu. Teško je setiti se drugog takvog primera, pogotovu u evropskim crkvama: iz pećine u patrijaršijski.

Posle smrti biće proglašen za čitav niz "svetih" ljudi koji su vodili srpsku državu i crkvu. Bila su to vremena "kad su sveci marširali". A centar srpske duhovnosti, posle Kosovskog boja, selio se sa Kosova na sever, u Manasiju Despota Stefana, gde je radila čuvena resavska prepisivačka škola. Sam Despot napisaće pesmu "Slovo ljubve", najlepši poetski rad srpskog srednjeg veka.

Duhovno središe preći će, u vreme despota Đurđa, u Smederevo gde će biti svečano prenete mošti Svetoga Luke, a mošti Svete Petke, danas u Jašiju, dugo su počivale u jednoj crkvi u Beogradu, prestonici despota Stefana Visokog, koji je u Beogradu imao dvor, a na Malom Kalemegdanu nekoliko arkada stoje na mestu gde je bila beogradska mitropolija.

Kada je Mehmed Drugi Osvajač posle dvomesečne opsade zauzeo Carigrad, srpski despot Đurađ zatvorio se u svoje odaje - tri dana nije jeo, ni pio, ni spavao. Srbija je bila na redu! Ostalo mu je da pokuša bledu diplomatsku inicijativu o zajedničkom, hrišćanskom otporu Osmalijama na ugarskom saboru u Đuru, da se u Beču sastane sa austrijskim carem, na istu temu... A ponovni pregovori s papom nisu imali onu "evropsku" težinu i sudbinski karakter Dušanovih predloga Rimu, Srbija nije imala moć carstva, bio je to samo vapaj jedne bivše carevine, shvaćen od katoličkih saveznika kao dobra prilika da se na propasti "srpskih šizmatika" nešto ušićari.Smederevo, srpska prestonica i tvrđava na Dunavu pala je 1459. i Srbija s njim.

Anatemisanje mitropolita Pavla

Mehmed Drugi nije ukinuo srpsku patrijaršiju (?), umesto toga nametnuo joj je astronomske dažbine. Tih dana, čak i neki katolički hramovi iz Bosne žalili su se na "srpske patrike" da su i njima odrezali deo danka - Turci su organizovali "ekspertizu" da li se u ovom slučaju radi o dve vere ili je "sve to jedno isto".

I dok se organizacija Srpske pravoslavne crkve krunila pod Turcima, Veseljenski patrijarh i Ohridski arhiepiskop koristili su svaku priliku da na upražnjenu episkopsku stolicu postave Grka, stavljajući tako srpsku crkvu pod svoju kontrolu.

Istoričarima i dalje nije jasno - da li su Turci ukinuli srpsku crkvu? Kad se to dogodilo? Ko je to uradio? Kakvu je ulogu u ta vremena imala Vaseljenska patrijaršija iz Carigrada, kojoj je Mehmed priznao prvenstvo koje je imala među istočnim crkvama?

Početkom 16. veka, u pokušajima da obnovi srpsku Pećku patrijaršiju, protiv stanja u pravoslavnoj crkvi, pobunio se smederevski mitropolit Pavle, išao je dotle da je pohapsio neke grčke mitropolite, a sebe postavio za srpskog patrijarha.

Pobuna nije uspela, Sulajman Drugi Zakonodavac stao je na grčku stranu, u Ohridu je održan Sabor, Pavle je anatemisan i ekskomuniciran, a Pećka patrijaršija pripojena Ohridskoj arhiepiskopiji.

(Nastaviće se)

Nagrada "Stuplje"

Dijelovi feljtona uzeti su iz knjige "Nečujna zvona" Zorana Bogavca, koju je objavio "Princip Bonart Pres". Knjiga je  dobila nagradu "Stuplje" za njegovanje pravoslavne tradicije i duhovnosti na prošlogodišnjem Sajmu knjiga u Banjoj Luci.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.