HRIŠĆANSKO NASLEĐE KOSMETA (11)

Bogorodica je isklesana na prestolu, sa Hristom u krilu, od mermera, visoka neki santimetar više od metra, rustična i robusna, a opet sa vrlo finim ornamentom na prestolu. Predanje u Boljegtinu kaže kako je kip "preleteo iz Banjske, preko brda", (oko deset kilometara u vazdušnoj liniji - prim.) pre pet vekova, i stajući na drvo ispod stene, pozvao narod da tu podigne hram

Najmoćniji srpski vladar, jedini od Nemanjića ostao je bez svoje zadužbine - samo gomila kamenja; tragovi temelja, kao nacrtani kamenom u travi, na visoravni iznad koje se dizalo utvrđenje Višegrad; konak koji je u naše vreme obnovljen, u divljanju Albanaca, spaljen; sećanje na jednog našeg savremenika, monaha, oca Haritona, koji je na kraju dvadesetog veka pogubljen odsecanjem glave; jedna velika, kamena glava, kao otkinuta sa nekog monumentalnog spomenika, koja bi trebalo da predstavlja skulptorski portret Stefana Dušana; komađe rasutog mozaika kojim je manastir bio popločan ("Ništa se ne može uporediti sa pećkom pripratom, banjskom pozlatom, dečanskim zidanjem i prizrenskim podom", napisaće nepoznati letopisac iz prve polovine 15. veka) i - jedna pesma slavnog srpskog poete, diplomate Jovana Dučića, koja se može računati kao "poetska rekonstrukcija Svetih Arhangela":

Car zida manastir Svetih Arhangela,

Na vodi Bistrici, dug hiljadu hvata,

Silni mu stubi od alabastra bela,

Temelji od srebra, zidovi od zlata.

Presto Patrijarhov od opala,

Presto Carev od rubina, stoji na dva zvera,

Za deset vladika od biserja mesto,

Sto kedrovih stola, za sto kaluđera.

Svud grčki mozaik i mletačka freska,

u oknima stražu straže arhangeli,

Iz sviju svodova miriše i bleska.

A prvi put zvona zazvoniće trista,

Kad iz Carigrada vrati se Car smeli,

I teški mač spusti, u podnožje Hrista.

Crveni i beli mermer

Osnove 28,5 puta 16,5 Arhangeli, građeni na mestu stare crkve, punih devet godina (završeni 1352, jedva tri godine pre careve iznenadne smrti u 48. godini života) su bili jedva malo manji od Visokih Dečana, ali je zato, bar prema rekonstrukciji S. Nenadovića, Arhangele krasilo veliko kube u sredini, okruženo sa četiri manja kubeta. Fasada je rađena u kombinaciji crvenih i belih mermernih blokova.

U lepo oblikovanoj grobnici, u severnom brodu hrama, okruženoj frizom manjih arkada, počivao je pokojni car.

Tu, nad grobom, izaslanici Vaseljenskog patrijarha, držeći zajedničku službu sa srpskim jerarsima, skinuli su anatemu koju je Vaseljenski patrijarh bacio na Dušana i čitav srpski narod zbog - navodno - nekanonskog krunisanja za cara, kojem je prethodilo rukopoloženje Dušanovog logoteta (šefa dvorske kancelarije) Joanikija za prvog patrijarha srpskog.

Kad su Turci zauzeli Prizren počelo je i stradanje Arhangela.

Vrhunac je bio kad je Sinan-paša od kamenja iz Arhangela, u Prizrenu sagradio džamiju.

Nedaleko od Kosovske Mitrovice podiže Stefan Uroš Drugi Milutin, svoju grobnu crkvu i manastir, po obližnjoj rečici, pritoki Ibra, nazvan Banjska, i hram posveti Svetom arhiđakonu Stefanu; namenjenom "za čuvanje i pokoj blaženog i bogougodnog njegovog tela" pokloni mu Milutin 75 sela i 8 katuna, davši mu ktitorski prilog veći od priloga bilo kom nemanjićkom manastiru. Kad su ga u Banjskoj sahranili 1321, niko nije mogao da nasluti da će kraljeve mošti sklanjati u Trepču pred naletom Turaka, te da će završiti u Sofiji.

Banjska će goreti početkom 15. veka, a goreće u njoj knjige, a krajem veka već je bio napušten. Razoren je po sultanovoj naredbi jer su se tu krili Srbi izbegli iz turskog zarobljeništva. A u 19. veku, razrušen manastir pretvoren je u džamiju, doziđivanjem minareta.

 

Zlato sastrugano sa zidova

 Ulaz su flankirale dve kule, manastir je bio zaštićen zidom, crkva je bila vrlo lepa, fasade ozidane kombinacijom crvenkastih, plavičastih i belih mermernih blokova, zlatnim listićima pokriven je bogat živopis, a plastika je bila izuzetno bogata. Mermer razvučen, zlato sastrugano i pokradeno, skulpture i plastika polomljena. Fragmenti plastike, pokupljeni po okolini odneti su muzejima u Skoplju i Beogradu, a skulptura Bogorodice, izuzetno retka u našim hramovima, rađena u romanskom stilu, koja je krasila timpanon iznad portala, sklonjena je od Turaka, i dan-danji čuva se u manastiru Sokolici, hramu Pokrova Bogorodičinog, kraj sela Boljetin, između Trepče i Zvečana. (Zanimljivo je da su stanovnici Boljetina bili klesari, obavezni da begovima u Skoplju daju godišnje tri para "žrvnjeva" - možda je Bogorodica samo vraćena "kući", u selo gde je isklesana? Što se ne slaže sa važećim teorijama kako su je klesali majstori sa primorja, kao i ostale banjske ukrase.) Bogorodica je isklesana na prestolu, sa Hristom u krilu, od mermera, visoka neki santimetar više od metra, rustična i robusna, a opet sa vrlo finim ornamentom na prestolu.

Predanje u Boljegtinu kaže kako je kip "preleteo iz Banjske, preko brda", (oko deset kilometara u vazdušnoj liniji - prim.) pre pet vekova, i stajući na drvo ispod stene, pozvao narod da tu podigne hram.

Prema Bogorodici, narod iz okoline gajio je poseban kult; kip je bio obojen, tragovi boje se mogu nazreti, i svečano obučen!

"Crkva manastirska beše četvrtasta, malena građevina, bez ikakvog ukrasa, ali u njoj nađosmo jedan kip boje stare slonovače - Bogorodicu sa malenim Hristom, izvanredne i iznenađujuće lepote. Trebalo mi je čitav sat da je oslobodim odela i nakita kojom je pretrpaše seljaci, otkrivajući je shvatio sam kako je preda mnom pravo remek-delo, dostojno romaničke Padove, i bejah uzbuđen i grozničav kao nikad u životu. Crtah je; zatim je opet obukoh. Veče je padalo, u veličanstvenim senkama. Svodovi manastira, sa freskama iz 14. veka, svecima koji prosijavahu u tamnoj dolini, ispod zvezdanog neba, činili su ovu Svetu Seljanku još veličanstvenijom i beljom."

Ovako Rastko Petrović, poznati pesnik, brat srpske slikarke Nadežde, opisuje otkriće Bogorodice Sokoličke. A zapravo Bogorodice Banjske.

Za hrišćansko nasleđe Kosmeta, vezuje se još jedan "obožavani" kip. To je drvena statua Bogorodice sa Hristom, sa antičkim naborima koji podpojasni deo kipa čine sličnim šalvarama, Bogorodica dosta grubih crta lica, no ipak skladnog i smirenog izraza, rukom pridržava Hrista koji joj stoji na krilu, Hrist je starmalog lika (iz daljine doima se kao da ima bradu!). Zovu ga Kip Majke Božje Crnogorske, datiran je na kraj 16. ili početak 17. veka. Čuva se u Rimokatoličkoj crkvi, u samostanu u Letnici.

Hram se ovde pominje 1584, tri veka kasnije je crkva obnovljena a 1934, na istoj lokalizaciji, izgrađena je mesna katedrala i pomoćne samostanske zgrade, sa dva visoka, višespratna zvonika (trifore na najviše, bifore ispod njih, na prvom nivou jednostavan prozor uokviren lukom, i na dnu običan prozorski otvor). Pored Bogorodice Crnogorske, nazvane tako po Skopskoj Crnoj Gori, u katedrali se čuva i kip Svetog Roka.

Ko ga nosi, pomozi mu Bog

 U Banjskoj je svojevremeno podignut pod u traganju za Milutinovim blagom, i ništa ne nađoše. Ipak, u grobu uz severni zid, za koji se pretpostavlja da čuva ostatke Dušanove majke kraljice Teodore, nađen je masivan, zlatan prsten, sa natpisom "Ko ga nosi, pomozi mu Bog". Prsten se smatra najlepšim nakitom srpskog srednjovekovnog zlatarstva, i čuva se u Narodnom muzeju u Beogradu.

Na prstenu je ugraviran dvoglavi orao, heraldički znak Nemanjića. (Obično se smatra da je dvoglavi orao preuzet od Vizantije i Paleologa, ali, nekolicina istraživača sve glasnije iznosi mišljenje da se desilo upravo obrnuto.

- Vizantinci su ga preuzeli od Srba, jer se pojavio kod velikog župana Nemanje, pre nego je identifikovan na freskama Konstantinopolja. Uostalom, jedina staništa belih orlova na Balkanu, bila su - u Srbiji.)

Tu su bili temelji ranohrišćanske bazilike iz šestog veka. Na njima je podignuta, u trinaestom veku, crkva Svete Bogorodice. Na njenim ruševinama podignut je manastir Gračanica.

"Videh razrušenije i opadanije Bogorodice gračaničke, episkupije lipljanske, sazidaj je iz osnove, upisah je i ukrasih iznutra i izvana. Sve ovo je bilo 6830, odnosno 1321. godine", dade da se upiše na jednom od severnih zidova, ktitor kralj Milutin, koji je novi hram "podignut iz osnove" posvetio Blagovestima.

Božjom voljom, crkva je dočekala današnja vremena neoštećena. Dozidana nešto kasnije, priprata sa kupolom je izgorela, u njoj mnoge rukopisne knjige.

U vremenima Kosovske bitke, postradao je i manastir, mitropolit Venedikt Crepojević posle pada Novog Brda 1455, dobio je dozvolu da se iseli od despota Đurđa, koji mu dade na uživanje manastir Vraćevšnicu, na Rudniku, u današnjoj Šumadiji. (Vraćevšnicu je dvadesetak godina ranije zasnovao Radič Postupović, čelnik despota Đurđa. Sudbina Vraćevšnice bila je gora nego Gračanice; spaljena, bila je zapustala za čitav vek i po. U istoriji, ovaj manastir obnavljan je četiri puta).

 (Nastaviće se)

Nagrada "Stuplje"

Dijelovi feljtona uzeti su iz knjige "Nečujna zvona" Zorana Bogavca, koju je objavio "Princip Bonart Pres". Knjiga je  dobila nagradu "Stuplje" za njegovanje pravoslavne tradicije i duhovnosti na prošlogodišnjem Sajmu knjiga u Banjoj Luci.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.