GEOPOLITIKA SRBIJE - Srbija na uzburkanom balkanskom tlu

Izuzimajući Dušanovo carstvo u DžIV vijeku, koje se prostiralo od Dunava do Jadranskog i Egejskog mora, nikada nijedna srpska država nije mogla da ima direktan pristup moru.

Crna Gora dakle ostaje vitalni pravac za Srbiju, predstavljajući jedan od glavnih izlaza u svijet. Već je Žak Ansel 1930. dokazivao da doline oblikovane Moravom i Tarom mogu da budu izlaz za Srbiju

***************************

U istočnoj Srbiji, relativno visoki masivi, kao Bjelašnica sa 1.445 m, skrivaju tesne kanjone i zatvorene rečne basene. Najzad, visoravan Kosovo omeđena je visokim planinskim masivima, Šar-planinom na jugu i Prokletijama na zapadu; jedna otvorenost je ka Albaniji kroz doline Metohije. Ne čudi dakle što su migracije iz Albanije prema Kosovu imale toliki značaj. Rodopske planine između Marice i Strume predstavljaju za celinu Morava - Vardar prirodnu granicu ka istoku: masiv Stare planine i brdo Čemernik okružuju prema Bugarskoj pravac Niš - Sofija duž Nišave.

Ovi mnogobrojni visovi, međutim, nisu sprečili Srbe i Crnogorce da potpuno zaposednu teritoriju. S gustinom od 103 stanovnika na km², Srbija i Crna Gora imaju bolje naseljen prostor nego polovina njenih suseda. Glavni je razlog taj što su stalne migracije srpskog naroda kroz istoriju na uzburkanom tlu favorizovale korišćenje veza sa spoljnim svetom.

Težak pristup moru

Glavna geostrategijska briga Srbije jeste pristup nekoj pomorskoj oblasti. U stvari, izuzimajući Dušanovo carstvo u DžIV veku koje se prostiralo od Dunava do Jadranskog i Egejskog mora, nikada nijedna srpska država nije mogla da ima direktan pristup moru. Srpska osvajanja teritorija u DžIDž veku mogla su doći do Soluna, strateškog cilja dinastije Karađorđević, ali Prvi svetski rat i granice proistekle posle njega, definitivno su kosmopolitski Solun dodelili Grčkoj. Što se tiče Jadrana, Tito je posebno obraćao pažnju na to da podela federativne socijalističke Republike Jugoslavije, rođene 1945. ne dozvoli Srbima da imaju izlaz na more. U stvari, Srbi i Crnogorci mogli bi da pretenduju na grad Dubrovnik koji je dugo bio svetionik srpske inteligencije: autonomija Krajine (bivše austrougarske vojne granice) koju je predvideo komunistički rukovodilac Moša Pijade, mogla bi takođe omogućiti Srbima da kontrolišu luku Zadar.

U titoističkom periodu nacionalna mornarica usidrena u Rijeci u Hrvatskoj, kao i trgovački brodovi, mogu da raspolažu infrastrukturom Dalmacije; štaviše, pedesetih godina gradi se put Beograd - Sarajevo - Ploče kroz dolinu Neretve. Drugi pravac je železnica Beograd - Bar kroz Crnu Goru, uz veliku pompu otvoren 1978. Ali razdvajanje s Hrvatskom i Bosnom 1991-1992. ostavlja Srbiji jedino vezu kroz Crnu Goru. Bombardovanje luke Zadar i Dubrovnika u Dalmaciji 1992 - tada smeštenih u produžetku zone koju su kontrolisale srpske snage - treba da bude posmatrano u svetlu tog strateškog interesa.

Crna Gora dakle ostaje vitalni pravac za Srbiju, predstavljajući jedan od glavnih izlaza u svet. Već je Žak Ansel 1930. dokazivao da doline oblikovane Moravom i Tarom mogu da budu izlaz za Srbiju. Zapravo, dva komunikacijska pravca idu dubokom dolinom Morave: Beograd - Podgorica preko zapadne Srbije ili dolinama Morava - Raška - Ibar. Na Crnogorskom primorju ukazuje se više prednosti. Najpre, trgovačka luka Bar koja održava značajnu infrastrukturu; zatim, više veoma pomodnih kupališta - posebno Boka Kotorska, najveći fjord Mediterana. Posle izbora Mila Đukanovića za predsednika Crne Gore 1998. nameće se jedan problem: stroga carinska kontrola nametnuta je duž administrativne granice dveju republika, a Crna Gora je prihvatila evro od 2000. godine. Drugi i važniji razlog napetosti između dveju republika jeste vojno pitanje. Od 1992. čitava jugoslovenska mornarica, sada srpsko-crnogorska, skupila se na nekoliko tačaka Crnogorskog primorja - između Boke Kotorske, Ulcinja i Petrovca. To joj omogućava pogled na Otrantska vrata, strateški prolaz između Jadranskog i Jonskog mora. Na granici s Hrvatskom dolazi do značajnog konflikta oko poluostrva Prevlaka.

Spor oko Prevlake

Smešteno na izlasku iz Boke Kotorske, na granici između Republike Hrvatske i Crne Gore, poluostrvo Prevlaku priželjkivali su 1995. podjednako Srbi kao i Bošnjaci Bosne i Hercegovine, dok su njegov najveći deo posedovali Hrvati. Strateški interes za tu teritoriju od nekoliko desetina kvadratnih kilometara, koja se nalazi u regiji blizu Otrantskih vrata, bio je veliki za sve tri strane. Što se tiče Hrvatsko-muslimanske federacije, ona je raspolagala izlazom na more kod Neuma na Jadranu, a Prevlaka joj je omogućavala kontrolu pristupa toj pomorskoj zoni. Republici Srpskoj, s druge strane, bio je potreban ovaj izlaz na more upravo zato da ne bi bila prinuđena da koristi put za Neum. Najzad, hrvatski predsednik Franjo Tuđman mislio je da će moći da razmeni ovu teritoriju za zone u Hercegovini kako bi promenio granice Bosanske Federacije utvrđene u Dejtonu.

Sporazumom od aprila 1992. stvorena je demilitarizovana zona od 5 km s obe strane granice između Hrvatske i Jugoslavije; ali, ni jugoslovenske trupe, ni hrvatska specijalna policija", nisu to poštovali. Međutim, 1996. nazrela se normalizacija odnosa između Hrvata i Srba, ali vojske dveju zemalja nisu napustile zonu. Tada, s dolaskom Mila Đukanovića za predsednika Crne Gore, granica je otvorena na veliku štetu jugoslovenskih federalnih trupa. Danas, pitanje garnizona ostaje tačka tenzije između Srbije i Crne Gore i hrvatske vlade. Tako se Hrvati i Crnogorci, ovi poslednji pošto su došli do jake autonomije unutar Jugoslavije prepiru oko zona koje se graniče s poluostrvom.

(Nastaviće se)

Vezani tekst:

1. GEOPOLITIKA SRBIJE - Mala zemlja u Evropi ili regionalna sila

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.