GEOPOLITIKA SRBIJE - Srbi raštrkani po pravoslavnim krajinama

Iv Lakost rekao je da se 1946. "trećina Srba našla u administrativnoj zavisnosti od više republika, prije svega od Bosne i Hercegovine, ali i od Makedonije, Hrvatske i Crne Gore". Za vrijeme Drugog svjetskog rata Krajišnici će biti među najboljim titoističkim borcima.

Godine 1932. hrvatski komunista Đura Cvijić, kao rješenje konflikta između Srba i Hrvata, predlaže stvaranje jedne "srpske teritorije" u Hrvatskoj, s "pravom na samoopredjeljenje";

******************* 

Srbi su, kao što smo videli, iz istorijskih razloga bili rasuti na širokom prostoru koji se proteže od dinarskih Alpa do dolina Morave i Vardara. Posle Drugog svetskog rata Tito stvara unutrašnje administrativne granice u Jugoslaviji, koje odvajaju srpsko stanovništvo od njihove matice Srbije: Iv Lakost (Yves Lacoste) dobro kaže da se 1946. "trećina Srba našla u administrativnoj zavisnosti od više republika, pre svega od Bosne i Hercegovine, ali i od Makedonije, Hrvatske i Crne Gore".

Ovde ćemo nastojati da dokažemo da su Srbi razvili dosta različite političke prakse i društvena ponašanja, zavisno od republike u kojoj su živeli, a koje je Tito stvorio 1946. Jugoslovenski ratovi devedesetih godina samo su produbili procep između Srba na nivou stanovništva, navodeći uz to vođe na manje ili više plodne pokušaje političkog ili ekonomskog sjedinjenja nezavisno od tih granica, između Srbije i otada novih okolnih zemalja.

Borbeni duh srpskog naroda

Krajišnici su Srbi iz Krajine koji od XVI veka žive na granici između masiva zapadne Bosne i hrvatskog dela panonske ravnice. Bežeći iz Turske carevine, ovi seljaci-vojnici dobili su od Austrijanaca poseban status vojnika-izvidnika stacioniranih na bosanskim obodima i oslobođenih poreza. Hrvatski seljaci, živeći u feudalnim okvirima i kao poreski obveznici Beča, gajili su posebnu odbojnost prema novodošlim Srbima. Bečke vlasti priznaju 1702. naročit status Srbima, obeležen jakom autonomijom. Srbi sa granica nisu više pod upravom mađarskih županija, već sabora koji je okupljao starešine svih zadruga koje su priznate kao vlast na lokalnoj osnovi, a pravoslavna vera je slobodno upražnjavana. Na vojnom planu, istoričar Žan Nuzij (Jean Nouzille) ukazuje na to da "trupe na granicama - 46.000 ljudi 1740. godine - većinom srpske, predstavljaju gotovo četvrtinu efektiva austrijskih oružanih snaga".

Do stvaranja Jugoslavije 1918. Srbi na ovim granicama razvijaju posebne sposobnosti, koje ih razlikuju od njihove braće u Srbiji. Njihova vekovna patroliranja po planinama Krajine, uz veliku slobodu u odnosu na Beč, učinila su njihov karakter veoma prekaljenim, dajući visoko mesto vojnim vrednostima i istovremeno sklonost ka autonomiji. Za vreme Drugog svetskog rata Krajišnici će biti među najboljim titoističkim borcima, podstičući na pružanje otpora okupatoru. Skupština Srba s vojnih granica, koja se i posle 1848. sastajala u svojstvu vlade sa sedištem u Novom Sadu, politički je oblikovala Krajišnike u smeru uvek dosta liberalnom, a istovremeno sa sklonošću ka decentralizaciji: sadašnja Srpska nezavisna partija Hrvatske nastoji kroz pregovore sa Zagrebom da nađe prihvatljiv status za manjinu koja živi u ovoj republici. Najzad, Novi Sad i Sremski Karlovci predstavljaju kolevke moderne srpske kulture: u XIX veku Novi Sad će dočekati prve savremene kulturne institucije - univerzitet i biblioteku (Matica) - a Sremski Karlovci biće sedište Srpske pravoslavne crkve do 1918. Dakle, Austrougarska carevina predstavljala je za Srbe odbegle na vojne granice maticu njihove kulturne renesanse.

Traume Drugog svjetskog rata

Sredinom XX veka, gubitak autonomije, kao i traume iz Drugog svetskog rata, pojačaće težnju za samostalnošću i iredentizam Srba u Krajini. Između 1918. i 1991. Srbi u Hrvatskoj u više navrata zahtevaju autonomiju u okviru Hrvatske koja labavi svoje veze s centrom, katkad idući i do zahteva za priključenjem s maticom Srbijom. Izraziti federalisti, Srbi iz Hrvatske uvek su davali prvenstvo sistemu koji je stvaran u Beogradu, sve dok se nisu pojavile centrifugalne sile; ali, od trenutka kada Hrvatska traži autonomiju, odnosno otcepljenje za Srbe se postavlja problem odvojenosti od centra, dakle, prelaska na status manjine koji nije bio predviđen ni 1918. ni 1945.

Još 1920. hrvatski vođa Stjepan Radić traži jednu hrvatsku seljačku republiku u kojoj bi Srbi, mada jugoslovenskim Ustavom priznati kao konstitutativan narod i u pravima izjednačen s Hrvatima, bili bez prava; to navodi da repliku lidera Srba u Hrvatskoj Svetozara Pribićevića, koji preti da će Srbi, na svaki secesionistički pokušaj Hrvata u odnosu na Jugoslaviju, odgovoriti istom secesijom Srba u odnosu na Hrvatsku.

Septembra 1939. Srbi u Krajini odgovaraju na status jake autonomije dat Hrvatskoj dva meseca ranije - stvarnim statusom corpus separatuma - zahtevajući, kako navodi istoričar Dušan Bataković, da "Krajina bude odvojena od Banovine Hrvatske i da stvori poseban entitet koji bi objedinio i 25 srezova oko Bihaća. Čini se da jugoslovenski komunisti toga doba priznaju kao legitiman autonomaško-federalistički zahtev Srba u Hrvatskoj.

Godine 1932. hrvatski komunista Đura Cvijić, kao rešenje konflikta između Srba i Hrvata, predlaže stvaranje jedne "srpske teritorije" u Hrvatskoj, s "pravom na samoopredeljenje"; u proleće 1944. Moša Pijade jevrejski partizanski rukovodilac blizak Titu, podseća na mogućnost stvaranja autonomne srpske oblasti u Hrvatskoj, u znak zahvalnosti Krajišnicima za njihove napore u pružanju otpora. Ali, rat će pojačati rascep između Srba i Hrvata.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.