GEOPOLITIKA SRBIJE - Pion ili učesnik na balkanskoj šahovskoj tabli

Vizantinci, Austrijanci, Rusi i Francuzi naizmenično su igrali zaštitničku ulogu Srbije. Francuska je od srednjeg vijeka održavala prijateljske odnose sa Srbima i Srbijom koji su dobijali na zamahu i produbljivali se kroz dva svjetska rata. Titoizam udaljio Srbiju od njenih saveznika.

Sve značajne srpske ličnosti studirale su u Austrougarskoj ili Njemačkoj i stvarale diplomatski kor i činovnike vjerne Francuskoj.

***************

Mala Srbija dugo je gradila spoljne odnose zasnivajući ih na potrazi za zaštitničkom figurom. Vizantinci, Austrijanci, Rusi i Francuzi, naizmenično su igrali tu ulogu. Da bi se izbavili otomanske i austrougarske dominacije u prošlim vekovima, zatim da bi osujetili nemačku moć za vreme Drugog svetskog rata, kao i sovjetsku, srpski čelnici stalno su očekivali od neke velike sile, daleke po mogućnosti, hipotetičku pomoć ...Francuska je od srednjeg veka održavala prijateljske odnose sa Srbima i Srbijom koji su dobijali na zamahu i produbljivali se kroz dva svetska rata.

Ali titoizam, zatim restriktivno shvatanje odbrane manjina, udaljili su je od njenih srpskih saveznika, na obostranu štetu. Ali nova balkanska scena, te manje sentimentalna i realnija vizija međunarodne uloge Francuske kao i Srbije, omogućili su nekadašnjim saveznicama da od 1995. godine nađu zajedničke tačke i započnu jaču privrednu saradnju.

Francuska istorijski saveznik

Međutim, duboke i postojane veze između Francuske i Srbije uspostavljene su od srednjeg veka. Jelena Anžujska, potomkinja Luja IX, udaje se 1250. za srpskog kralja Stefana Uroša I i igra značajnu ulogu na dvoru sve do svoje smrti 1314. Tako 1272. kraljica Srbije doprinosi uspostavljanju kontakta između Stefana Uroša I Šarla I Anžujskog, a taj savez omogućava srpskoj dinastiji da osvoji Makedoniju. Uz pomoć svojih sinova, srpskih kraljeva, Jelena Anžujska dala je da se izgradi više katoličkih crkava na crnogorskom priobalju, a isto tako po Srbiji mnoga kultna mesta pravoslavlja - vere koju je i sama prihvatila. Najpoznatija od ovih zadužbina jeste manastir Gradac na obalama Ibra. Ali, otomanska dominacija udaljila je ove dve zemlje koje će se približiti u vreme oslobodilačkih ratova u XIX veku. Zna se da je vođa bune 1804, Đorđe Karađorđević, bio u vezi s generalom Marmonom (Marmont) kako bi pribavio oružje, ali su Austrijanci bili ti koji su ga snabdeli.

Još 1838. Francuzi su pomogli knezu Milošu Obrenoviću da donese ustav, a francuski jezik predavao se od 1848. u tri liceja. Ali, najvažniji dodir s francuskom kulturnom sredinom bio je slanje mladih srpskih stipendista u Francusku počev od sredine XIX veka. To je imalo dvostruku prednost, otrgnuti ih od germanskog uticaja - od Vuka Karadžića do Nikole Pašića, sve značajne srpske ličnosti studirale su u Austrougarskoj ili Nemačkoj - i stvoriti diplomatski kor i činovnike verne Francuskoj. Oni koje su zvali "Parižani" bili su Jovan Marinović, Filip Hristić ili Milan Janković. Godine 1889, od 33 stipendista poslatih u inostranstvo, 14 ih je bilo u Parizu. Od sredine XIX veka oni čine jednu frankofilsku intelektualnu elitu koja će uticati na zbližavanje Srbije i Francuske; posledica ovoga su državnici bliski Francuskoj. Ministar finansija u vreme Prvog svetskog rata, Momčilo Ninčić, kao i ambasadori u Londonu i Parizu, završili su studije u Parizu.

Francuska kolonija u Beogradu nije bila bojna u XIX veku, ali neki njeni članovi ostavili su traga u javnom životu Srbije. Tako je inženjerijski kapetan Ipolit Monden (Hippolyte Mondain) poslat u Beograd s prvom misijom za vreme Krimskog rata (1853-1855), zatim ga je 1861. srpska vlada imenovala za ministra rata. U periodu od nekoliko godina on će sačiniti plan mreže puteva i odbrane Srbije, preraditi program artiljerijske škole i formirati izvestan broj vojnih kadrova. Pre svega, Monden stvara vojsku rezervista koji se mogu brzo mobilisati, srpsku narodnu vojsku. Kao dobar poznavalac Balkana, on će već osamdesetih godina izvestiti da se "manevri odvijaju s poletom i zajedništvom koji bi se teško mogli očekivati od neregularnih trupa".

Srbija balkanski Pijemont

U tom se kontekstu zvanična Francuska približava balkanskom Pijemontu. Kralj Petar I Karađorđević, došavši na presto 1903, vodio je politiku potpuno nakloljenu Francuskoj, što je sasvim izmenilo francusku politiku devedesetih godina devetnaestog i prve decenije dvadesetog veka. Pohađajući vojnu školu Sen-Sir krajem šezdesetih godina, zatim učestvujući u ratu protiv Pruske na strani Francuske, srpski kralj Petar I bio je monarh na koga se Francuska mogla osloniti.

Dvadesetih godina prestiž Francuske bio je ogroman u novoj jugoslovenskoj državi, jer je pomoć koju je pružila Srbiji francuska Istočna armija ostavila dubok trag. Statua na konju maršala Franše d Eperea, oslobodioca zemlje, stoji otada u samom centru Beograda, a vajar Ivan Meštrović podiže spomenik u kalemegdanskom parku - Francuskoj u čast. U podnožju spomenika je natpis u spomen na 50.000 vojnika Istočne armije koji su žrtvovali svoje živote za oslobađanje Jugoslavije: "Francuskoj. Volimo Francusku kao što je ona volela nas, 1914-1918": Francuski državni službenici dolaze da oblikuju političke, vojne i ekonomske institucije nove monarhije Srba, Hrvata i Slovenaca. Granice ove države stvorene decembra 1918. delo su francuskih geografa kao što je Ernest Deni (Ernest Denis), Francuski pravnici sastavljaju veoma liberalan ustav i ustanovljuju županijski sistem s 33 teritorijalne jedinice kojima upravljaju prefekti, što zamenjuje ranije istorijske regije. Jugoslovenska vojska snabdevena je tenkovima reno i topovima šnajder, a jugoslovenski viši oficiri pohađali su Ratnu školu (Ecole de guerre) u Parizu. Najzad, Mala antanta uključuje i Jugoslaviju. Mala antanta je bila defanzivni savez koji su 1920. formirale Čehoslovačka, Rumunija i Jugoslavija, na podsticaj francuske diplomatije; u stvari, ona je bila bočni savez protiv Mađarske maršala Hortija, kako se ne bi obnovila Austrougaska carevina.

  (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.