GEOPOLITIKA SRBIJE - Od konstitutivnog naroda do nacionalne manjine

I dok Albanci dobijaju autonomiju na Kosovu i Metohiji s manje od 500.000 stanovnika i 8,15 odsto stanovništva Srbije, Srbi u Krajini i dalje neće imati pravo na autonomiju.

Poslije Maspoka u Hrvatskoj Srpsko kulturno društvo Prosvjeta zahtijeva organizovanje autonomnog školskog sistema i priključenje Srbiji onih teritorija koje odgovaraju nekadašnjoj vojnoj krajini

******************************

Godine 1941. Srbi predstavljaju apsolutnu većinu u Krajini i ima ih bar 1.850.000 u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj koju je Ante Pavelić proglasio 10. aprila 1941. Mile Budak, ustaški ministar vera i obrazovanja, odmah otkriva karte: "Jedan ćemo deo Srba ubiti, drugi deo prognati, a treći preobratiti u katoličku veru". Ređaju se pokolji seljaka 1941. i dostižu vrhunac 25. jula 1941, kada je pogubljeno 1.200 osoba u malom selu Grahovac; ubijeno je 300 sveštenika i uništeno 400 pravoslavnih crkava i manastira. Na istoku NDH, počev od 1942. srpski četnici uzvraćaju naročito u Hercegovini, ali nikada u tolikom obimu i bez genocidne i sistematske organizacije jednog Pavelića. Ustaški totalitarni sistem manifestuje se u koncentracionim logorima Stara Gradiška, Jastrebarsko ili Jasenovac. Od 20. februara 1942. nemački oficir Glajze fon Horstenau (Gleise von Horstenau) potvrđuje da je ustaška milicija već pogubila minimum 300.000 Srba. Zbog ovakve ustaške politike, ali i zbog progonstva, 1948. ostaje samo 543.000 Srba, odnosno 14,47% stanovništva Hrvatske. I dok Albanci dobijaju autonomiju na Kosovu i Metohiji s manje od 500.000 stanovnika i 8,15% stanovništva Srbije, Srbi u Krajini i dalje neće imati pravo na autonomiju.

Buđenje starih demona

Stidljivi pokušaji obnavljanja izvesne forme autonomije pojaviće se u vreme titoizma, ali uvek kao odgovor na hrvatsku radikalizaciju. Posle Maspoka, studentskog i političkog pokreta za otcepljenje Hrvatske, Srpsko kulturno društvo Prosvjeta zahteva organizovanje autonomnog školskog sistema i priključenje Srbiji onih teritorija koje odgovaraju nekadašnjoj vojnoj krajini. Ali, to će biti samo kulturni zahtevi, nikad ispunjeni.

Oni, međutim, otkrivaju kod Krajišnika izvesnu zebnju od svake erupcije hrvatskog istorijskog prava i secesionističkog pokreta. Kada Hrvatska konačno objavljuje svoju nezavisnost juna 1991, unutrašnje administrativne granice koje je Tito stvorio postaju granice suverene države. Tada Krajišnika ima 1.338.000 i žive na teritoriji od 23.822 km². Još u jesen 1990. oni su stvorili autonomne lokalne entitete, sa samozvanom opštinskom policijom. Čin rascepa unutar SKJ januara 1990. između Hrvata i Slovenaca s jedne strane i ostalih naroda s druge, doživljavaju kao početak otcepljenja Hrvatske i zahtevaju teritorijalnu autonomiju. Druga "prenagljenost", još uvek u 1990. godini, a koja nagoveštava buduće sukobe, leži u otkriću kosturnice koja datira iz Drugog svetskog rata, što je vlast u Beogradu instrumentalizovala. Među stanovništvom koje četrdeset godina nije imalo pravo da ukaže poslednju poštu svojim umrlima jer je to bio rizik pokretanja ustaškog pitanja koje je Tito brižljivo zataškavao, ovo je imalo efekat šoka. A novi Ustav države Hrvatske donet decembra 1990. mogao je samo da pogorša stvari. Simboli nove vlasti, među njima famozna crveno-bela šahovnica, preuzimaju se iz ustaškog režima i pobuđuju, dakle, ružne uspomene. No, pre svega, 12% Srba i 8% Jugoslovena, to jest jaka manjina u Hrvatskoj, postaju građani drugog reda. Srbi prelaze iz statusa konstitutivnog naroda nestale Jugoslavije, u status manjine: oni će sada morati da govore hrvatski jezik i, ukoliko žele da ostanu na hrvatskoj teritoriji, prihvate državljanstvo ove nove države. Nastavak je poznat: prve barikade podigla je srpska policija oko sela u Krajini marta 1991, a pomoć u oružju i dobro obučenim vojnicima poslata je iz Beograda sledećeg leta. Ali, u istorijskom kontinuitetu, Srbi iz Krajine, privikli na viševekovni austrijski smisao za organizaciju, stvaraju nekoliko autonomnih entiteta koji se odvajaju od Miloševićevog okrilja, te sami upravljaju svojim teritorijama gotovo četiri godine.

Komunistička ubjeđenja

Drugi faktor kontinuiteta je taj što Krajišnike, koji su bili jakih federalističkih i često komunističkih ubeđenja, nisu podržavali ni Karadžićevi monarhisti u Bosni, ni opozicija u Srbiji. Ta podeljenost proistekla iz posebnog identiteta, možda objašnjava to što je Milošević povukao iz Bosne vojnike jugoslovenske vojske samo koji dan uoči početka operacije "Oluja" koja će na put izgnanstva oterati 220.000 Srba iz Krajine avgusta 1995".

...Šezdesetih godina XIX veka umnožavaju se pobune u Bosni kao i u Hercegovini: od 935.000 stanovnika Bosne i Hercegovine, pravoslavnih Srba bilo je još uvek 400.000, ali emigraciona kretanja započeta krajem XVII veka, nastavljena su. Godine 1875. više od 15.000 Srba ove regije, tražeći spajanje sa Srbijom, podiglo se protiv Turskog carstva koje je i ovoga puta odgovorilo strahovitom represijom; pogubljeno je 6.000 civila, a 250.000 je prebeglo preko Save, što je bio najveći egzodus posle XVI veka. Srbi iz Bosne videli su Srbiju kao Pijemont, a ova je podržala ustanak u Hercegovini. U Bosni i Hercegovini nastajali su studentski pokreti koji su otvoreno iskazivali želju za priključenjem "matici", kao Mladobosanci ili Ujedinjenje ili smrt; mada ih Beograd nije direktno pomagao, ponuđena im je logistička podrška.

Velike sile su 1878. međunarodni mandat nad Bosnom i Hercegovinom poverile Austrougarskoj i guverner Benjamin Kalaj pokušao je da od svih delova stvori jednu "bosansku naciju". Kalaj je, naročito krajem XIX veka, vodio politiku nasilnog pokatoličavanja, namećući latinski alfabet u srpskim školama, ne libeći se čak da hapsi srpske nastavnike koji su odbijali ove tendencije. Iako su 1905. Srbi ponovo uspostavili kontrolu nad svojim verskim i kulturnim institucijama, Kalajeva politika samo je učvrstila "Srbiji ulogu Pijemonta".

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.