GEOPOLITIKA SRBIJE - Novopazarski sandžak islamski koridor

Poslije 1945. Novopazarski sandžak će izgubiti svoj autonomni status, ali će sačuvati vjersku posebnost pod kontrolom Islamske zajednice Jugoslavije, koja je pod Titom imala namjenu da predstavlja sve muslimane.

Danas, od otprilike 400.000 ljudi, 40 odsto nisu Muslimani: postoji jaz između grada i sela, Bošnjaka, Turaka i drugih manjina nastanjenih u velikim centrima i Srba potisnutih u okolna brda

**********************

Novopazarski sandžak, teritorijalni pojas od 8.887 km², čini najmanju kariku, ali u središtu nadirućeg islama u bivšoj Jugoslaviji. Između Bosne i Kosova i Metohije ta planinska teritorija veličine jednog francuskog departmana, ključna je za razvoj muslimanskog radikalizma u jugoistočnoj Evropi...

... Ova oblast, koju su srednjovekovni hrišćani nazivali Raška, prostire se od oboda hercegovačkih i crnogorskih planina do kosovske ravnice. Raška, središte prvog srpskog kraljevstva, uključena je u Tursku carevinu 1455. kao deo šire celine - Makedonije, zatim Bosne. Stara Raška postaje od XV veka autonomna celina s verskom nezavisnošću u odnosu na Carigrad, a 1790. dobija ime Novopazarski sandžak. Postavši 1908. strateški koridor pod austrijskom kontrolom, ova teritorija je služila da prepreči put širenju kraljevine Srbije, pre no što će joj biti priključena 1913. Posle 1945. Novopazarski sandžak će izgubiti svoj autonomni status, ali će sačuvati versku posebnost pod kontrolom Islamske zajednice Jugoslavije koja je pod Titom imala namenu da predstavlja sve muslimane. Danas, od otprilike 400.000 ljudi, 40 odsto nisu Muslimani: postoji jaz između grada i sela, Bošnjaka, Turaka i drugih manjina nastanjenih u velikim centrima i Srba potisnutih u okolna brda.

Projekat odvajanja od Srbije

Specifična istorija, kao i geografska i demografska situacija, objašnjavaju ključni položaj Sandžaka. Početkom devedesetih godina, plan muslimanskih autonomaša ove oblasti bio je da je pripoje Hrvatsko-muslimanskoj federaciji, sledeći logiku kulturne zajednice s Bošnjacima Sarajeva. To bi predstavljalo celovit bošnjački prostor od Bihaća do Novog Pazara, što je uznemirilo tadašnje jugoslovenske vlasti. Taj projekat predstavlja povratak na otomanski period, što logično dovodi do turske podrške autonomašima Novog Pazara početkom devedesetih godina. Tako je u Istambulu 1992. otvorena Kancelarija za nezavisni muslimanski Sandžak, biro koji je stvorio lider Sulejman Ugljanin, a koja je tretirana kao da je ambasada.

Od 1990. Sulejman Ugljanin je bio na čelu Nacionalnog saveta sandžačkih Muslimana koji je zastupao sve političke tendencije ove oblasti. No, kako je Beograd zabranio ovu organizaciju, Ugljanin je osnovao dvanaestak pokreta kojima je upravljao iz inostranstva: Matica Muslimana, Udruženje muslimanskih pisaca i list Sandžak, organizovani su tajno. Ugljanin je nacionalni savet Muslimana smatrao ogrankom Partije demokratske akcije Izetbegovića s kojim je održavao značajne veze. Godine 1992. sandžački Muslimani tajno su organizovali referendum samoopredeljenja. Kao poslanik demokratske opozicije (DEPOS) od 1996. Ugljanin je to iskoristio da u više navrata zatraži "specijalan status" kao prvu etapu priključenja Hrvatsko-muslimanskoj federaciji, po logici bošnjačkog polumeseca.

Albanski ekspanzionizam

Ovom su se samoorganizovanju priključili česti zahtevi za međunarodnu pomoć, što je druga sličnost s Demokratskom ligom Kosova. Ugljanin je želeo da OUN pošalje snage za prevenciju, kao u Makedoniji, a neprestano je tražio "specijalan status pod protektoratom OUN". Kada je reč o identitetu njegovih štićenika, Ugljanin je bio jasan: pozivajući se na mirovne pregovore u Bosni, govorio je da je trebalo uključiti Bošnjake Sandžaka. Kako bi dao status ovom identitetu, Ugljanin je 1994. objavio memorandum o "specijalnom statusu"; lider sandžačkih Muslimana njime je tražio odbranu građanskih i kulturnih prava, ali i to da "ovaj novi entitet može zaključivati sporazume sa stranim zemljama".

U ovom kontekstu, radikalizovanom zbog rata u Bosni, srpske vlasti htele su da uklone pretnju međuetničke eksplozije. Tako je 1994. održan proces protiv vođa Izetbegovićeve Partije demokratske akcije u Sandžaku. Optužbe za "posedovanje oružja" i pokušaj oružanog ustanka protiv "teritorijalnog integriteta" Srbije, odvele su 24 Muslimana u zatvor na deset meseci. Glavno pitanje ovog procesa bilo je sledeće: da li je pronađeno oružje prikupljeno za odbranu u slučaju oružanog sukoba između muslimana i pravoslavnih, ili je služilo za neki budući ustanak protiv Miloševićevog režima? Sudije su se opredelile za drugu opciju, što nije demantovao albanski lider Azem Vlasi govoreći da "neophodnost samoodbrane nije fikcija, već je deo naše realnosti".

Kosovo i Metohija, te južna Srbija, kao i severna Makedonija, oblasti su u kojima se ekstremni albanski ekspanzionizam razvija počev od kraja devedesetih godina. Dakle, taj proces se širi ne samo na štetu srpskog stanovništva koje je primorano da beži, već i turske, muslimanske i bošnjačke manjine koje su takođe uhvaćene u zamku i žive u stanju neprestanog straha.

Od kad je južna srpska pokrajina stavljena pod zaštitu UNMIK-a, demografski i ljudski bilans je užasan. Između 1999. i 2004, od 250.000 Srba, Roma, Goranaca i Turaka proteranih s Kosova nakon Kumanovskog sporazuma, samo 5.800 moglo je da se vrati na svoja ognjišta (uglavnom nesrbi: Goranci, Romi i Bošnjaci). Ubijeno je 1.197 Srba, 1.305 ih je ranjeno, 1.138 kidnapovano - od kojih je 155 bilo ubijeno, a ostala je nepoznata sudbina njih 863. Više od 150 pravoslavnih crkava i manastira srušili su albanski ekstremisti, 40.000 kuća spalili ili uništili eksplozivom, a pred očima često pasivnih vojnika KFOR-a (1999. godine 60.000 vojnika, 2004. godine 18.000) i policije OUN. Rezultat ove politike terora jeste taj da 80 odsto teritorije pokrajine Kosovo i Metohija nastanjuju isključivo albanofoni, dok su 1991. nastanjivali 53 odsto teritorije.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.