GEOPOLITIKA SRBIJE - Nacionalni interesi u vjerskim tumačenjima

Aleksis Trud 09.11.2009 18:00

Dodaj glassrpske.com kao Google izvor

**************************

Srpska pravoslavna crkva dugo je kovala nacionalni identitet, tako da je kroz čitav turski period i na početku modernog doba ona bila nadređena ideji države i stopila se s idejom nacije. Ipak, danas u Republici Srbiji samo je 69 odsto stanovništva pravoslavne vere - ili 82 odsto ako se ne računa Kosovo. S druge strane, značajne zajednice koje nisu pravoslavne - najvažniji su muslimani, katolici i Jevreji - igraju ulogu u životu zemlje preko organizacija povezanih s državom i gustom mrežom udruženja. Među dobro strukturiranim zajednicama nalaze se pripadnici nevećinskih naroda, kao Albanci muslimani, Hrvati katolici ili Rusini protestanti. Najzad, Srbi muslimanske ili katoličke vere žive takođe na periferiji zemlje. Dakle, srpstvo se ne poklapa s pravoslavljem.

Drugo narušavanje verskog faktora jeste veće ili manje revnosno vršenje verskih dužnosti u zavisnosti od regije ili epohe. Srbi u Bosni ili na Kosovu i Metohiji, nalazeći se u dodiru s drugim religijama, čvršće su držali do verskih dužnosti nego ostali. Dalje, titoistički period jako je umanjio religioznost i mada se danas zapaža povratak pravoslavlju, naročito kroz krštenja odraslih i pohađanje crkava u danima verskih praznika, Srbi imaju manje revnosti no Rusi ili Grci. Kako, dakle, objasniti središnju ulogu Srpske pravoslavne crkve u nacionalnoj svesti?

Nacionalne vrijednosti

Pre svega, srpska država i Srpska pravoslavna crkva nastale su u isto vreme, te se dakle stapaju u nacionalnom identitetu. Dinastija Nemanjića stvorila je u XIII veku srpsku državu ispreplićući religiju i politiku, što će na više vekova utemeljiti čvrstu zajednicu između Crkve i države. Stefan Nemanja (1168-1196), srpski vladar koji je upravljao Raškom županijom (sadašnji Sandžak), priključio joj je Zetu (sadašnja Crna Gora), zatim se zamonašio u manastiru Studenica pod imenom Simeon.

...Zatim, turska vladavina primorala je srpsku crkvu da sačuva kulturu u nedostatku države. U bici na Kosovu polju juna 1389. izbor je za pravoslavlje bio tragičan. Bugarska i Vizantijsko carstvo bili su paralisani, srpsko pravoslavlje moralo je samo da se suprotstavi napredovanju islama, jer je papstvo svaku pomoć pravoslavnima u borbi protiv Turska uslovljavalo unijom među hrišćanskim crkvama. Za srpsko pravoslavlje otada je osnovni izbor: žrtvovati ili političku nezavisnost pred turskom invazijom, ili pak svoju versku posebnost u odnosu na Zapad. No, srpska država nestala je 1459, a i pravoslavna patrijaršija četiri godine kasnije.

... Dakle, sjedinjavanje crkve i države, ponekad preovladavanje crkve, objašnjava se srpskom istorijom. Ovo dobro razumevanje, da ne govorimo o dosluhu, koje se nastavilo u monarhiji između dva rata i obnovljeno posle oktobra 2000, objašnjava i stav koji je zauzeo premijer Srbije. Tako je Vojislav Koštunica 7. aprila 2005, podsećajući na pregovore o "standardima" na Kosovu i Metohiji, ustvrdio: "Neophodan je glas Crkve, jer je ona nosilac autentične poruke. Srpska pravoslavna crkva koja je na Kosovu veoma prisutna, svedočiće na način koji poštuje njenu misiju. Ona ne može govoriti istim jezikom kao država, ali ta dva načina posredovanja za mene su komplementarna".

Geopolitika crkve

... Srpska crkva nije nikada priznala ni autokefalnost Makedonske pravoslavne crkve samoproglašene 1967, ni njeno zvanično osnivanje dve godine kasnije u Titovom režimu. Smatrajući je delom svog crkvenog tela, srpski patrijarh je u tome podržan od strane grčke pravoslavne crkve - i tu je reč o stapanju nacionalnog i verskog interesa. Nakon što su makedonske vlasti u leto 2005. zatvorile oca Jovana, srpskog sveštenika u Kumanovu, javlja se nova napetost između srpske i makedonske crkve. Oca Jovana, koga su vlasti BJRM osudile za "aktivnosti kojima se narušava javni red", podržale su u Srbiji mnoge partije i jedna narodna peticija, ali je premijer Koštunica oprezno prepustio dvema crkvama da srede tu aferu. Odskora, postavilo se pitanje ustanovljenja Crnogorske pravoslavne crkve autokefalnog karaktera. Godine 1990. crnogorskom parlamentu upućena je peticija kojom se traži da crnogorska crkva, koja je bila autokefalna od 1855, povrati svoja prava kojih je bila lišena 1920. prilikom spajanja sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Srpska crkva je autokefalnost crnogorske crkve uvažavala samo za period između 1855. i 1921, mada je za crnogorsko sveštenstvo ona bila "integralni deo crnogorske države". Dakle, vidi se da su u osnovi verskih problema nacionalni interesi. Ali, najvažniji je konflikt s Katoličkom crkvom i papstvom. Srpska crkva je bila ljuta na Svetu stolicu što je prva 13. januara 1991. priznala nezavisnost Hrvatske, pre Nemačke ili Evropske unije. Podrška Jovana Pavla II nezavisnost Hrvatske završila se povećanjem tenzija, jer je nova vlast preuzela zastavu ustaške države iz 1941. Kada je papa želeo da dođe u Beograd septembra 1994. srpski mitropolit u Zagrebu istakao je da ova poseta "nije mnogo poželjna" zbog njegovog "antisrpskog stava". Odnedavno, SPC izgleda da postaje raspoložena za ekumenski dijalog, pripremajući budući dolazak pape Benedikta XVI u Beograd; ali, približavanje pravoslavlja i katolicizma na Balkanu tek je u začetku. No, uporedo s tom sporom evolucijom stavova prema katoličkoj crkvi, SPC se značajno približila ruskom pravoslavlju. Patrijarh moskovski Aleksej II posetio je Srbiju, Crnu Goru i krajine u proleće 1994. Na tom putovanju, on je jasno istakao versku solidarnost izjavljujući da su "Ruska i Srpska crkva sjedinjene starim i neraskidivim vezama".

(Nastaviće se)

Vezani tekstovi: