GEOPOLITIKA SRBIJE - Mala zemlja u Evropi ili regionalna sila

Austrijski geografi su već i u vrtlogu Francuske revolucije uviđali interes te teritorije koja se oslobađala otomanske vlasti: Srbija - "Pijemont koji se nalazi između turske Evrope i jugoistočne Evrope".

Srbija je strateški i ekonomski interes u regiji. Beograd je na ukrštanju starog puta Orijent ekspresa koji vodi od Beča i Budimpešte ka Carigradu. Srbija je obavezan prolaz za povezivanje Beča i Budimpešte s Atinom i Istambulom

***************************

Sadašnja Srbija, koja se prostire na 88.361 km² i broji oko 10 miliona stanovnika, nalazi se pred kontradikcijom: istovremeno je Palčić na evropskom prostoru i znatna regionalna sila na Balkanu. U Evropi, Srbija se nalazi u granicama jugoistočnog prostora koji nam se istorijski i geografski čini dalekim. Titoistička prizma udaljila nas je od ove balkanske zemlje duže od šezdeset godina, odbacujući Srbiju u crnu rupu našeg sećanja, onakvu kakva je bila integrisana u sovjetski blok, koliko god da je komunistička Jugoslavija bila poseban slučaj na istoku Evrope.

Ipak, austrijski geografi su već i u vrtlogu Francuske revolucije uviđali interes te teritorije koja se oslobađala otomanske vlasti: Avgust Cojne (August Zeune) dao je 1818. jedno neutralno određenje Srbije, da je ona "Pijemont koji se nalazi između turske Evrope i jugoistočne Evrope". Austrijski geograf je u vezi sa Srbijom već naznačio dihotomiju prolaz/barijera, između centralne Evrope i Bliskog istoka. Srbija se pokazuje otvorenom u smeru istok-zapad: interes je veliki za onoga ko gleda ka Carigradu, ali zatvorenom u smeru sever-jug: samim tim hendikepiranom u vezi s prodorom na more. Francuska je početkom XX veka imala velike ambicije kad je reč o Srbima i Južnim Slovenima, koje će Francuza Ernesta Denija (Ernest Denis) navesti da markira granice Kraljevine Jugoslavije 1918. godine. Zatim je geograf Žak Ansel (Jagues Ancel), koji se tada u Makedoniji borio u istočnoj kampanji, u to doba video interes za Dunav kao "vitalni čvor" između Crnog i Severnog mora.

Pred ovakvom zaokupljenošću velikih sila ovom srednje velikom teritorijom na evropskom jugoistoku, najpre treba da procenimo njene mogućnosti otvaranja i zatvaranja.

Raskršće jugoistočne Evrope

Zapažamo da je Srbija smeštena na velikim kopnenim i rečnim pravcima jugoistočne Evrope. Najpre, njeni rečni baseni Vojvodine (nekada južna Mađarska) i Šumadije (centralna Srbija) povezani su sa srednjoevroskim ravnicama. U stvari, rečne doline Morave, u smeru sever-jug, kao i Save i Dunava, u smeru severozapad-jugoistok, predstavljaju vezu između Balkana i velikih ravnica srednje Evrope. Štaviše, velike bačke nizije koje se prostiru do Mađarske, kao i banatske koje se graniče s Rumunijom, morfološki povezuju Srbiju i srednju Evropu. Vojvodina, smeštena na površini oko Dunava, s velikom mrežom važnih reka, čini homogenu celinu otvorenu ka severu, zapadu i jugu. Prava je žitnica regije, a njen ekonomski razvoj i komunikacijska povezanost s Evropom, obećavaju joj lepu budućnost.

U takvoj situaciji, Srbija predstavlja sve veći strateški i ekonomski interes u regiji. Njen glavni grad, Beograd, na ukrštanju je starog puta Orijent ekspresa koji vodi od Beča i Budimpešte ka Carigradu preko Bugarske: Srbija je dakle obavezan prolaz za povezivanje Beča i Budimpešte s Atinom i Istambulom. Taj pravac istok-zapad razviće se evropskim projektima veoma brzih vozova i autoputa Beč - Istambul. Sledeći putni, rečni i železnički pravac jeste veza Beograd - Solun kroz dolinu Morave i Makedoniju. Drugi grad u Srbiji, Niš, povezan je s Beogradom dolinom bez klanaca, a na jugu sa Skopljem u Makedoniji povezuju ga tektonski baseni uži, ali prometni preko Moravice; dakle, taj pravac izbija ne samo na Solun, najveću luku Egejskog mora, već dalje omogućava brz dolazak u Atinu ravnicama Tesalije. Danas, Koridor X predviđen Evropskom unijom - komunikacijski i transportni pravac koji trasira liniju od Budimpešte do Atine - samo će ojačati poziciju Srbije na istočnoevropskom šahovskom polju. S druge strane, Crna Gora obezbeđuje ovom prostoru pristup Jadranskom moru, s izlaskom na Otrantska vrata. Njena 293 km obale nude federaciji pažnje vredan međuprostor do Jadrana i dalje, do istočnog Mediterana.

Balkanske međe

Ma koliko Srbija umela da razvije svoje komunikacijske pravce ka severu i jugu, ona mora da se suoči sa situacijom delimično ograđenog kontinentalnog bloka. Tri četvrtine Srbije čini celina strmih kotlina, kraških platoa i srednjih planina. Osim toga, priljubljena uz ogranke dinarskih Alpa na, uz Rodopske i Balkanske planine na istoku i Goru i Pind na jugu, njen periferni reljef pre je pregrada.

U stvari, u srcu Srbije, već na 100 km južno od Beograda, nalazimo se u pejzažu sastavljenom od brda i starih planina, zatim ubrzo na kraškim površinama na 1.200 m visine u proseku. One mogu biti veoma pošumljene kao u Šumadiji, ili na suprot tome, ravne i gotovo puste kao na Metohiji. K tome treba dodati "župe" ili ili kraške pukotine srednje Gore, između Crne Gore i Morave. Tu, na obodima dinarskih Alpa, napuštajući raške visoravni (Novi Pazar), Srbi su se sklonili pred dolaskom Turaka i izgradili jedan odbrambeni i gorštački duh.

Na obodu se nalaze južne ivice dinarskih Alpa, što objašnjava prisustvo mnogih visokih vrhova, u Srbiji ih je bar 12 visine iznad 2.000 m, a 6 u Crnoj Gori. U Crnoj Gori primorje je razuđeno i katkad veličanstveno, sa svojim mladim planinama koje se strmo spuštaju u more gotovo nepredvidivo; u unutrašnjosti, ova republika dve trećine svoje teritorije izlaže na preko 1.000 m. Kako kaže Jovan Cvijić, to je prava "kraška tvrđava" koja preči Srbiji put ka Jadranskom moru.

Odbrana

Istorijski dokazi, izneseni u knjizi "Geopolitika Srbije" pokazuju da je Srbija uglavnom bila žrtva u ratovima koji su razbili Jugoslaviju. Pod pritiskom njemačke, američke i islamske geopolitike, Srbija je u ovim ratovima nastojala da se odbrani. Izložen zahtjevima za umanjenjem teritorije

i ugrožen nedostatkom čvrstih orijentira u potrazi za nacionalnim identitetom, srpski narod suočava se sa mnogim izazovima. Na sceni je ekonomska tranzicija, nesiguran politički status pokrajine Kosovo i Metohija, nastojanje za ulaskom u Evropsku uniju, veze sa susjednim državama... Sve to predstavlja veliko breme za Srbiju u ovom vremenu.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.