GEOPOLITIKA SRBIJE - Lingvisti nacionalisti rastakaju srpski jezik

Benjamin Kalaj, guverner Bosne i Hercegovine od 1882. do 1903, podstakao je pokret za stvaranje jednog novog jezika, kako bi bolje odijelio stanovništvo muslimansko i srpsko.

Da bi se podupro ovaj lingvistički nacionalizam, u Sarajevu je čak štampan časopis jednostavno nazvan Bošnjaci, koji će od 1903. do 1914. razvijati ideju "muslimanske nacije" u Bosni i Hercegovini

************************

... Danas se bolje razume zašto je srpskohrvatski od sedamdesetih godina postao politički ulog koji je Srbiju stavio u središte lingvističkih borbi. No, ove lingvističke tenzije još i danas podstiču razdvajanje od susednih republika, a pojačavaju podele i u samoj Srbiji. U Hrvatskoj krajem šezdesetih godina javljaju se lingvističke napetosti koje dovode u pitanje jedinstvo srpskohrvatskog jezika. To jedinstvo, međutim, bilo je potvrđeno 1954. sporazumom koji je kodifikovao zajednički jezik, a zaključen je između Matice srpske i Matice hrvatske.

Istovremeno centri čuvanja nacionalne kulture i širenja jezika, matice - ili "matrice" Jugoslavije - kao i u Čehoslovačkoj, pomogle su nacionalnom ujedinjenju u prvoj polovini XX veka: njihova odbrana nacionalne kulture olakšava, naprotiv, podele među republikama posle 1945. (primeri Hrvatska i Bosna).

Jezik i ustav

Godine 1967. grupa hrvatskih lingvista i pisaca predlaže da se u ustav federalne Jugoslavije unese razdvajanje jezika, hrvatskog i srpskog, zahtevajući da službena dokumenta budu ispisana na hrvatskom, četvrtom službenom jeziku, pored srpskog, slovenačkog i makedonskog. Godine 1971. pojavljuje se prvi hrvatski Pravopisni priručnik očišćen od srpskih uticaja, a početkom devedesetih godina Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti posle višegodišnjeg rada izdaje Hrvatski rječnik, gde je posebna pažnja posvećena stvaranju novih reči, približavajući ih latinskom, a udaljujući ih od njihovog slovenskog korena.

U Bosni i Hercegovini isti pokret se razvija osamdesetih godina na podstrek intelektualaca i publicista, često emigranata. Ovi poslednji preuzimaju jedan austrijski projekat s kraja XIX veka, o "bosanskom" jeziku. Benjamin Kalaj (Benjamin Kalladž), guverner Bosne i Hercegovine od 1882. do 1903, podstakao je pokret za stvaranje jednog novog jezika kako bi bolje odelio stanovništvo muslimansko i srpsko. Pozajmljujući reči iz turskog jezika i dodajući ih srpskohrvatskom, gramatičar Frane Vulketić redigovao je jednu bosansku gramatiku koju su austrijske vlasti štampale 1890. Da bi se podupro ovaj lingvistički nacionalizam, u Sarajevu je čak štampan časopis jednostavno nazvan Bošnjaci, koji će od 1903. do 1914. razvijati ideju "muslimanske nacije" u Bosni i Hercegovini.

Bosanski publicisti, Muslimani Adil Zulfikarpašić i Smajil Balić, počev od 1987. reorganizovali su bošnjačku maticu boraveći u egzilu, dok je Muhamed Filipović upotrebio svu dobru volju da se obnovi bosanski jezik. Sva trojica podržavala su redakciju novog rečnika u skladu s idejom bošnjačke nacije, a bosanski jezik je postao bošnjački. Od 1992. televizija u Sarajevu koristi ovu novu leksiku koja, uzimajući sve više turcizama, postaje obeležena tipično arapskim formulacijama i rečima. Od 1996. školski udžbenici u muslimanskom delu Hrvatsko-muslimanske federacije prenose ovaj novi jezik.

U Sandžaku "ne razumiju" srpski

Razvoj bošnjačkog jezika održava se i u samoj Srbiji. Krajem 2004. srpski ministar za obrazovanje, brinući o poštovanju manjina, preduzeo je u Sandžaku, oblasti veoma naseljenoj Muslimanima, snabdevanje škola udžbenicima na bošnjačkom jeziku. To je izazvalo štrajkove profesora književnosti jer, ma koliko bili srećni što mogu da koriste i predaju bošnjački umesto srpskog, Muslimani u Sandžaku žale se da ne razumeju jezik koji dolazi s one strane srpsko-bosanske granice (zbog nedostatka "stručnjaka" za ovaj jezik u Srbiji, sama vlast je zatražila od lingvista u Bosni da izrade ove nove priručnike). Međunarodna krizna grupa (International Crises Group) je 17. maja 2005. nazvala "lingvističkim aparthejdom" obrazovnu politiku koju vode sandžačke vlasti. Krizna grupa je ukazala na opasnost od podela među nastavnicima ako sandžački Muslimani koriste svoj dijalekat, a Srbi nastave sa svojim jezikom. Ova politika Ministarstva kulture Srbije prema manjinama koja primenjuje evropske standarde na posebnu lokalnu situaciju, može samo da dovede do novih tenzija...

...Sve u svemu, čvrste garancije ponuđene manjinskim jezicima izgleda da daju političkog prostora centrifugalnim tendencijama. U Vojvodini 2003. i 2004. pojedinci su podneli tužbe protiv rok koncerata koje su organizovala mađarska udruženja. Na temelju napred navedenog principa, republička vlast u Srbiji ne može zabraniti niti nadgledati kulturne manifestacije u organizaciji manjina. Ali, veliko je bilo iznenađenje stanovništva pokrajine kada su mediji pokazali fotografije grupica ekstremne desnice u zelenim košuljama sa sloganima u korist "velike Madžarske", koji datiraju iz Drugog svetskog rata. A koncert je u početku trebalo da okupi folklorne grupe iza kojih su se zaklanjali radikalni propagandisti. Najzad, stanovnici Crne Gore, koji najvećim delom govore srpski, bilo da se izjašnjavaju kao Crnogorci ili kao Srbi, od pre nekoliko godina uzdrmani su jezičkim prepirkama. Po hrvatskom modelu sedamdesetih godina, lingvisti podržani od dela vlasti, napravili su 2003. nacrt Crnogorskog rečnika. On još nije zakonski odobren, ali njegovo promovisanje deli crnogorsko društvo. "Maternji jezik" koji se tom prilikom pojavljuje, rizikuje stvaranje novih sukoba identiteta: protesti i štrajkovi nastavnika u Nikšiću 2004. okončani su uz nekoliko slučajeva otpuštanja i još uvek se profesori sudski gone.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.