Ekonomska i socijalna slika Republike Srpske (II)

Kuda su nestali giganti

Industrija pokleknula u privatizaciji. Kako je došlo do nestanka najvećih fabrika u Banjoj Luci i regionu? Hiljade   radnika ostalo bez posla, a državni fondovi bez para. Okrenuti prema istoku i zapadu. Savremena fabrika UNIS i stručna radna snaga

Nema više velikih privrednih sistema kao što su bili “Čajavec”, “Jelšingrad”, UNIS, “Incel”, “Vrbas” i druga preduzeća u Banjoj Luci koja su bila okosnica privrednog razvoja grada. Ekonomska politika bila je da se na klirinškom tržištu robe prodaju Istoku, a za ono što nam treba zadužujemo na Zapadu. Tako je to dugo trajalo.

Šta se desilo sa gigantima koji su do prije deceniju i po imali prepoznatljivo ime na domaćem i svjetskom tržištu, da sada nemaju ni traga od nekadašnjeg bogatstva i ugleda?

 Višak radnika

U Privrednoj komori Republike Srpske smatraju da je velika šteta što je došlo do ekonomske propasti najvažnijih fabrika u Banjoj Luci, zbog čega je na hiljade radnika ostalo bez posla a državni fondovi bez para. Industrijska proizvodnja je u posljednjih 15 godina u velikom tehnološkom zaostatku i teško će biti da ponovo stane na noge. Glavni razlog je nedostatak tržišta, spora organizaciona i vlasnička transformacija preduzeća i prilagođavanje tržišnim uslovima. Problem je i to što neposredno po završetku rata 1995. godine nije bilo odgovarajućeg socijalnog programa, pošto su naša preduzeća bila opterećena prekobrojnim radnicima.  

- Industrija je pokleknula u privatizaciji. Kašnjenje sa pokretanjem stečajeva je mnoge fabrike bacilo u dugove i zbog dugogodišnje nelikvidnosti, preduzeća su se našla pred likvidacijom i zatvaranjem - objasnio je sekretar Udruženja za privredu i metalsku industriju u republičkoj Privrednoj komori Pero Ćorić.

Poslovni sistem “Čajavec” imao je prije 15 godina u svom sastavu 19 preduzeća i zapošljavao je 10.000 radnika. Od nekadašnjeg sistema ostalo je veoma malo. Kapital fabrike u centru grada, vrijedan na stotine miliona maraka, prodat je u privatizaciji i stečaju novim biznismenima uglavnom za kupone stare devizne štednje.

Broj radnika se postepeno smanjivao, pa je 1998. godine kada su rađeni početni bilansi stanja fabrika koje se spremaju za privatizaciji, u evidenciji u “Čajavecu” bilo zaposleno 4.000 radnika. Broj radnika se iz godine u godinu smanjivao, i ovdje sada radi manje od 500 ljudi. “Čajavec” je imao tri proizvodna programa, namjensku industriju, auto-industriju i takozvanu “komercijalnu industriju” koju je obuhvatao proizvodnju bijele tehnike. Fabrika je imala i pogone u Čelincu, Foči i Šipovu.

- U međuvremenu su mnoga od tih 19 preduzeća izgubila tržište i po meni to je osnovni razlog zašto “Čajavec” ne radi. Trebalo bi izvršiti revitalizaciju namjenske industrije, jer je to šansa za izvoz - govorio je Ćorić.                                     

 Fabrika budućnosti

 Ovo su loši primjeri stečaja koji ne moraju uvijek voditi u likvidaciju. Stečaj kroz reorganizaciju može dovesti i do ozdravljenja preduzeća i pokretanja proizvodnje kao u “Alatnici” gdje je zaposleno više radnika nego što je bilo prije. Uspjeli su da se “probiju” na njemačko tržište.

Fabrika hladno valjane trake UNIS zapošljavala je prije rata 1.200 radnika. Problem privatizacije ove fabrike je što nikako nije mogla da se riješi podstanara, odnosno SFOR-a. UNIS ima velike proizvode kapacitete od oko 110.000 tona godišnje. Zapošljavao je 350 radnika i raspolaže sa oko 300.000 kvadrata prostora. To je fabrika za budućnost.

- Ova fabrika ne može krenuti bez strateškog partnera. Na tržištu metalske industrije velika je globalizacija. Na primjer, rudnici u Ljubiji nisu mogli krenuti sa proizvodnjom dok nije došla kompanija “Mitalstil”. Isto je i sa fabrikom cijevi iz Dervente dok ih nije kupio “Balkanstil”. Spas za UNIS je da ih kupi ili “Balkanstil” ili druga svjetska korporacija i da na taj način povećaju proizvodnju i izvoz - tvrde u Privrednoj komori.

Poslovni sistem “Jelšingrad” imao je pet fabrika, odnosno Tvornicu alatnih mašina, “Livnicu”, zatim pogone u Prnjavoru, Gradišci i Kotor Varošu. “Livnica” je uspješno privatizovana od strane slovenačke firme “Livar”. “Jelšingrad” Prnjavor kupio je partner iz Hrvatske, “Jelšingrad” Gradiška kupili su Italijani, dok je “Jelšingrad” Kotor Varoš pronašao partnera u postupku stečaja. Drvna industrija “Vrbas” je poslije neuspjele privatizacije u stečaju prodata je kompaniji “Niskogradnja” iz Laktaša.

                                                           (Nastaviće se)

“Incel”

Banjolučki “Incel”   nekada  je zapošljavao oko 6.000 radnika, dok danas ovdje radi jedva oko 500 ljudi. U “Incelu” su privatizovani pogoni “Celeksa”, dok je ostali dio imovine pretvoren u industrijsku zonu koja tek treba da dobije svoju fizionomiju i funkciju .

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.