DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE

Jedinstvo Partije i disciplina njenog članstva osnovna su pretpostavka uspjeha koji je ostvaren. Otpor neprijatelju označen je pitanjem časti "naroda" koji borbu za oslobođenje smatra svojom dužnošću

U nastojanju da spreči sopstvenu likvidaciju i gušenje autentičnosti revolucije KPJ se priklonila "argumentima istorije". Politički izveštaj o radu CK KPJ, koji je na V kongresu KPJ podneo Josip Broz Tito i kongresne rezolucije posredno su odredili konceptualni okvir u kome se istoriografija razvijala, teme o kojima je pisala, način na koji je pristupala prošlosti, jezik kojim je govorila. U kongresnim dokumentima, štampanim u ogromnim tiražima, bile su date sve potrebne "ocene", "stavovi", "zaključci", inspiracije i izvorišta istorijskih tema i motiva, "najpouzdaniji odgovori", "konačne istine". Istoričar ne samo da nije trebalo već nije više ni mogao, pa ni smeo, da luta. Referat Josipa Broza tumačio je i objašnjavao prošlost. Već samo pozivanje na stavove iskazane u referatu presecalo je svaku diskusiju neistomišljenika u struci.

U referatu Josipa Broza posebna pažnja je poklonjena šestoaprilskom ratu, "izdajstvu vojske", "kukavičluku generala", bekstvu monarha i vlade. Insistiralo se na političkom stavu da KPJ "jedina ostaje u zemlji", sama organizuje, podiže i vodi ustanak, da ustanak od početka ima organizovani i planski karakter, da je njegov cilj vlastito oslobođenje i pomoć naroda SSSR-a. Jedinstvo Partije i disciplina njenog članstva osnovna su pretpostavka uspeha koji je ostvaren. Otpor neprijatelju označen je pitanjem časti "naroda" koji borbu za oslobođenje smatra svojom dužnošću.

DOMAĆI OKUPATORI

Ustanak je definisan kao "narodni ustanak". Poverenje "naroda" u KPJ, diskreditovanje buržoazije kod "naroda" i poraz buržoazije u oružanoj borbi protiv "naroda" čini suštinu revolucionarne borbe "naroda".

KPJ je bila ta koja "narodu" omogućava perspektivu budućnosti - po nacionalnom, socijalnom, ekonomskom, kulturnom i pitanju neograničene vlasti. Odbačene su teze da su "jugoslovenskim narodima" drugi poklonili slobodu i insistirano je na doprinosu Narodnooslobodilačkog pokreta pobedi nad fašizmom. Josip Broz je za osnovne neprijatelje označio "nemački fašizam" i "domaće okupatorske agente".

Sa istim kvalifikativima i stavljanjem znaka jednakosti govorilo se o Paveliću, Nediću, Ljotiću, Rupniku, Mihailoviću. U ime države pomirenja, kakva je Jugoslavija bila, Broz nije otvarao pitanje žrtava u Drugom svetskom ratu, njihovog broja, nacionalnog i verskog sastava.

Simetrijom je "pokrivena" i neravnomernost učešća pojedinih jugoslovenskih naroda u ustanku i Narodnooslobodilačkom ratu. U stavove i činjenice iznete u referatu nije se smelo sumnjati. Ali, istovremeno, uz obavezujuće stavove, iznete u referatu generalnog sekretara KPJ, sazrela je svest da prošlost ne treba samo "objašnjavati" već prevashodno "izučavati" da bi se razumela stvarnost.

INFORMACIONI BIRO

Rezolucija V kongresa KPJ o osnovnim narednim zadacima organizacije KPJ definisala je obaveze istoričara na sledeći način: "Sistemski razviti rad na marksističko-lenjinističkom izučavanju problematike naše zemlje. Zato treba organizovati rad na izradi izučavanju istorije naše Partije, istorije radničkog pokreta naše zemlje, istorije narodnooslobodilačke borbe i problema izgradnje socijalizma kod nas. Ovaj zadatak treba shvatiti kao jedan od najvažnijih preduslova ideološkog obrazovanja partijskih kadrova i vaspitanja masa u duhu socijalizma".

U trenutku najvećeg političkog usijanja i raskola tim deklarativnim zahtjevom za "izučavanjem" istorije KPJ je dala priliku struci. U pitanju je nastojanje da formiranjem "naučne" poželjne slike o sebi partija odbaci i obesnaži optužbe Informacionog biroa. Od istoričara je traženo: "razraditi našu stvarnost i tekovine naše revolucije i puteve izgradnje socijalizma kod nas".

Da bi se u tome uspelo, počelo je sabiranje istorijskih izvora, negovanje i razvijanje načela kritike izvora, pokretanje stručnih istorijskih časopisa, organizovanje asocijacija istoričara, formiranje ustanova koje će se baviti pribiranjem i čuvanjem istorijskih izvora (arhivi i partijski servisi) i izučavanjem najnovije prošlosti (partijski instituti).

ISTORIJSKO ISKUSTVO

Brojne varijacije ideološkog diskursa i dalje su bile dominantne, rečnik istorijskog izraza krajnje formalizovan, broj standardnih misaono-jezičkih operacija ograničen. Ipak, i pored toga što je bavljenje istorijom bilo samo dekor, što u njemu nije bilo slobode i kreativnosti, što su u napisanom preovlađivala opšta mesta, fraze, apologetika, pojavljuju se prvi zbornici građe i prvi ozbiljniji istraživački radovi. osvajanje empirije bilo je preduslov za dosezanje naučnosti.

U godinama prepunim protivurečja (1948-1958) partija se oslobađala sovjetskih uticaja i okretala izučavanju sopstvenog istorijskog iskustva. U idejnom radu posebna pažnja je poklonjena objašnjavanju prirode jugoslovenske revolucije, njenim specifičnostima, načinu rešavanja nacionalnog pitanja. Vremenom KPJ je proklamovala napuštanje uloge neposrednog operativnog rukovodioca u državnom i društvenom životu.

Novi stil rada, proklamovan na VI kongresu KPJ 1952. godine, zahtevao je da partija postane "ideološka avangarda radničke klase i društva u celini", da se odrekne uloge "komandnog centra" i postane osnovna usmeravajuća snaga u društvu.

JUGOSLOVENSKA REVOLUCIJA

Kadrovi niskog obrazovanja, naviknuti na direktivni stil rada, ispunjeni strahom od novina, dezorganizacije vlasti, opšte anarhije, napuštanja komunističkog kursa i restauracije građanskog društva, teško su se navikavali na novi način rada. Nasuprot njima prednost je davana ljudima koji "smelo i odvažno misle". Ipak, partija se nikada nije mogla osloboditi predrasuda o "dovitljivim i pametnim intelektualcima". Potiskivanje državne regulative iz celokupnog društvenog života pratilo je ispoljavanje užih lokalnih interesa, labavljenje celine zajednice, iskazivanje autarhičnih tendencija.

Sve navedeno ostavilo je traga i u istoriografiji. Okretanje istorijskim izvorima doprinelo je jasnijem razgraničavanju sovjetskog birokratskog iskustva i jugoslovenske revolucije. Istoriografija, i dalje opterećena citatima, deskripcijom, primitivnim sadržajima, počela je da nagomilava faktografiju. Postala je pouzdanija i pored toga što je nastavila da bude samo jedna od komponenata politike i ideologije vladajućeg subjekta. Obračun sa staljinističkom doktrinom nije značio preispitivanje domaćeg staljinističkog nasleđa. U bavljenju savremenom istorijom istoričar je počeo da se koristi istorijskim izvorima ali je, uz izraženu selekciju građe koja se davala na uvid, postojala i selekcija onih koji su bili povlašćeni (pouzdani) da koriste sakupljene istorijske izvore.

ISTORIJSKI ARHIV

Tematska usmerenost bila je i dalje prisutna. Vidna je apsolutizacija partijskog faktora, kult ličnosti, prećutkivanje ili ruženje ostalih činilaca istorijskog procesa, stereotipi, predrasude, jednostrano senčenje događaja, pokreta, ideja, nosilaca unutrašnje politike i spoljašnjih činilaca, ograničenost u tumačenju nacionalnih fenomena, politička angažovanost. Posebno je uočljiva hipertrofiranost vojne strane zbivanja. Dokumenti pripremani za objavljivanje skraćivani su "po meri" ideologije, imena revolucionara koji su "skrenuli" sa istorijskog puta partije su izostavljana, podaci selektivno brisani. U delikatnim slučajevima (kao pri izdavanju kompleta časopisa "Proleter", zbirke "Istorijski arhiv KPJ", "Zbornik dokumenata i podataka.

O narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda" ili "Istorije SKJ") konačan sud o izboru tekstova donosili su J. Broz, E. Kardelj, A. Ranković, M. Đilas. U istoriji "rata i revolucije" pronalaženi su novi momenti (izgradnje regularne armije od partizanskih odreda u uslovima potpune okupacije zemlje; stvaranje organizovanog jedinstva saveza radnika i seljaka preko Narodnog fronta; rušenje stare i izgradnja nove vlasti; ostvarivanje socijalističke revolucije) za koje je isticano da obogaćuju teoriju i praksu marksizma-lenjinizma.

POLITIČKI GOVORI

Sve se više insistiralo na socijalističkom karakteru jugoslovenske revolucije i klasnoj strukturi Narodnooslobodilačkog pokreta čije je idejno i političko jezgro "radnička klasa".

Lokalna istoriografija Kraljeva imala je sve karakteristike opšte istoriografije. Istoriografije ispisivane po "inspirativnom" uputstvu koje su vođe jugoslovenske revolucije nudile "na širokom planu svojih političkih govora". Osnivanje Narodnog muzeja (1948) i veći angažman arhivista (Arhiv vojnoistorijskog instituta i Arhiv u Kragujevcu) rezultirao je sistematskim prikupljanjem sećanja.

Pojavila su se i prva književna svedočanstva o početku ustanka (1949 - Ž. Minderović, J. Popović, t. Mladenović). U zbornicima građe o borbama u Srbiji 1941. koje počev od 1949. objavljuje Vojnoistorijski institut, ima dokumenata koji govore o Kraljevu. To predstavlja dobru osnovu za pojavu prvih temeljnijih radova o kraljevu i njegovoj okolini u ratu. Ipak knjige, brošure i veći radovi sasvim izostaju. O razvoju ustanka u borbama oko Kraljeva oglašava se u Vojnoistorijskom glasniku 1950. Pavle Jakšić. U pitanju je jedini rad koji u tom periodu, mimo svih svojih stručnih manjkavosti, subjektivnosti i ideoloških ubeđenja, ozbiljnije pristupa obradi teme kakva je Kraljevo u 1941.

Štampa piše o opsadi grada, pojavljuju se sećanja učesnika u događajima iz oktobra-novembra 1941, pažnja se posvećuje zločinu okupacionih vlasti, ulozi železničkih radnika u snabdevanju partizana oružjem, podvizima kraljevačkih skojevaca, odlasku kraljevačkih vatrogasaca u partizane, novim detaljima iz borbe za oslobođenje grada, akcijama Kraljevačkog NOP odreda i drugo.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.