DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE

O tome koliko srpsko i jugoslovensko društvo malo zna o sebi podjednako govori mnoštvo napisanih ali danas stručno i naučno sasvim neupotrebljivih knjiga kao i popisnik tema o kojima istoričari nisu htjeli ili nisu smjeli da pišu

Profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu Ljubodrag Dimić na Međunarodnom skupu u Sevilji govorio je o razvoju srpske istoriografije o ratu 1941 - 1945. i nastojanjima da ta oblast intelektualnog angažmana konačno postane područje znanja koje će svim zainteresovanim pružiti "najveće moguće objašnjenje društvenih pojava".

- Istoričari su odavno upozorili da je u suštini svake zajednice sadržana celina pređenog puta. Ako se to zanemari onda društvo svesno osiromašuje svest o sebi, gubi mogućnost da sveobuhvatno i kritički razmišlja, postaje kulturno zapušteno, podložno političkim manipulacijama, opterećeno zabludama i predrasudama, okovano stereotipima i mitovima, obuzeto anahronim i regionalnim svestima, podložno shemama, "čvrstim ubeđenjima", "večnim" istinama, "višim ciljevima" koje nameće ideologija. Društvo uskraćeno za istinu o sebi, bez racionalnih znanja o prošlosti, nema budućnost.

Srpska i jugoslovenska istoriografija decenijama nije negovala znanja iz istorije same struke. Bili su retki pokušaji da se istorijska nauka bavi sama sobom kao istraživačkim problemom. napuštena je tradicija teorijskog mišljenja u istoriografiji. Metodologija istorijskih istraživanja nikada nije dovoljno razvijena. Istorija istoriografije potisnuta je na marginu interesovanja istoričara zaronjenih u empirijsko. Pitanja poput onih o smislu i društvenoj svrsi istorijske nauke, njenoj ulozi u čovekovom životu, važnosti saznanja istorijske istine, potrebi za nepristrasnim i objektivnim saznavanjem prošlosti retko su postavljana. Još su ređi bili pouzdani odgovori bez kojih nije bilo moguće sticati znanja, obogaćivati saznanja, širiti tematske krugove istraživanja, usavršavati puteve dosezanja do istine o prošlosti. O tome koliko srpsko i jugoslovensko društvo malo zna o sebi podjednako govori mnoštvo napisanih ali danas stručno i naučno sasvim neupotrebljivih knjiga kao i popisnik tema o kojima istoričari nisu hteli ili nisu smeli da pišu.

POVRATAK ISTORIOGRAFIJI

Jedna od "zaboravljenih tema svakako je i ona posvećena gradu u ratu, tema kojoj je, na empiričkom modelu i istraživačkom primeru Kraljeva 1941. godine, posvećen ovaj naučni sastanak. Značaj teme određuju njeno bitne sastavnice: GRAD - urbano središte, sredina sa ustaljenim građanskim životom, raskrsnica puteva čija saobraćajna funkcija određuje njegov značaj, institucije, građani i oni koji to po svome mentalnom sklopu nisu, svakodnevica koju određuju ustaljeni ritmovi i RAT - vreme nasilja, represije, oružja, pogibija, junaštava, vreme u kome istorijsko (a to je veliki svetski rat začet septembra 1939) zakoračuje u svakodnevicu života ljudi i svojom nasilnom prirodom je menja i razara.

Ali vratimo se istoriografiji čija je česta tema rat. Istoriografija o ratu 141-1945, koju su ispisivali srpski i jugoslovenski istoričari, razvijala se u više faza. Određivali su je društveni uslovi u kojima se istraživalo i pisalo o prošlosti, dostupnost istorijskih izvora, otvorenost saznanja, stručna spremnost i senzibilitet generacija istoričara. Zagledani, danas, u istoriografsku produkciju nastalu u prethodnim decenijama primećujemo da je "prepuna belina" ali i uočavamo da je "prevalila" dug put od tvrdnji, kao oblika ideološkog mišljenja, ka znanju koje nikada nije konačno. U prvim posleratnim godinama ideološke i političke okolnosti nisu pogodovale saznavanju prošlosti o ratu 1941-1944.

MITOLOGIJA RATA

Istorijsko znanje je smatrano nepotrebnim a često i nepotrebnim. Umesto njega na sceni je bila mitologija rata i revolucije. Mladi pokret, ovenčan slavom pobednika, bio je ubeđen da "istoriju pravi u hodu" i da jedini ima pravo da je tumači. Interesi revolucije, naroda, države, klase koja je došla na vlast sučeljavali su se sa osnovnim postulatima struke istoričareve. Posledice su bile vidne: udaljavanje od stvarnosti, nepouzdana pouka prošlosti, dominacija emocija, pojava novih mitova, prenaglašena političnost, ideološka isključivost, gubitak istorijskog mišljenja i njegova zamena partijskim stavom. U istim godinama i pokret koji je bio gubitnički ispisivao je "svoju" istoriju ("istinu") o ratu i ispredao "svoju" mitologiju. Ta, takođe, iskrivljena slika prošlosti nastajala je u onom delu "raspolućene" istoriografije ispisivane u emigraciji. Tako su propagandisti i ostrašćeni učesnici u događajima o kojima su pisali, pod "maskom istoričara", fabrikovali "istine" u koje se nije smelo sumnjati, "istine" koje su se međusobno isključivale, "istine" u koje su verovali milioni ljudi.

Apsolutizacija političkih, partijskih, ideoloških pogleda ostavila je svoj trag u literaturi koju su ispisivali "istoričari". Deo sudova i pogleda, iskristalisanih tih prvih posleratnih godina u zagraničnoj istoriografskoj literaturi, dobiće "pravo građanstva" u srpskoj i jugoslovenskoj istoriografiji tek u poslednjoj deceniji DžDž veka. Anahroni, nenaučni, isključivi, natopljeni strastima, preopterećeni ideološkim i političkim sadržajima imaće značajno mesto u vannaučnoj reviziji istoriografske slike epohe i obrtu "istoriografske perspektive".

KONGRES KOMINTERNE

Zašto je bilo tako? Da bi se razumeo odnos KPJ prema istoriografiji treba napraviti kratak izlet u godine pre Drugog svetskog rata. Stavovi VII kongresa Kominterne (25. 7 - 21. 8. 1935) zahtevali su od svih komunističkih partija i njihovog članstva da se u sferi istoriografije suprotstavljaju "ideološkoj zarazi fašizma". isticano je da fašisti "prekopavaju svu istoriju svoga naroda" sa ciljem da sebe predstave naslednicima i nastavljačima svega uzvišenog i herojskog u njegovoj prošlosti". Osuđivani su kadrovi koji su verovali da se takva tumačenja prošlosti ne tiču stvari radničke klase" i koji nisu ništa preduzimali "da bi istorijski verodostojno, u istorijskom marksističkom duhu osvetili pred radnim masama prošlost njihovih sopstvenih naroda, da bi njihovu sadašnju borbu povezali sa njihovim revolucionarnim tradicijama u prošlosti", sa onim što je "najdragocenije u istorijskoj prošlosti nacije".

Navedeno upućuje na sledeće razmišljanje:

1. Nasuprot istorijskom metodu u izučavanje istorije uveden je metod marksizma-lenjinizma. Za KPJ je to bio jedini "pravi metod", metod proveren od "stomilionskih masa", metod koji je istovremeno i "ideologija radničke klase". Generacija profesionalnih revolucionara, stasala u krizi jugoslovenskog društva (1929-1941) i vaspitana da bez pogovora i disciplinovano izvršava svaki povereni zadatak Partije, upoznala se sa primenom metoda marksizma-lenjinizma u istoriografiji preko radova najvećih autoriteta svetskog komunističkog pokreta (J. V. Staljin, O nekim pitanjima istorije boljševizma (1931); Kritika Staljina i Postavka SOVNARKOMA i CK SKP-b "O predavanju građanske istorije u školama SSSR-a" (1934); Primedbe na koncept udžbenika "Istorija SSSR" od J. V. Staljina, A. Ždanova i S. Kirova (1934); Primedbe na koncept udžbenika "Istorija novog veka" od J. V. Staljina, S. Kirova i A. Ždanova (1934); Referat G. Dimitrova na VII kongresu Kominterne i Rezolucije VII kongresa Kominterne (1935); "Kratki kurs SKP-b (1938). Taj "istorijski metod" potisnuo je, u prvim decenijama posle Drugog svetskog rata, svaki drugi pristup izučavanja, posebno, savremene istorije. Kontinuitet sa naučnim metodom u bavljenju istorijom najnovijeg doba uspostavljen je tek u šezdesetim godinama DžDž veka, kada se objavljuju prvi teorijsko-metodološki radovi B. Grafenauera, B. Đurđeva, D. Đorđevića, A. Mitrovića, B. Petranovića, B. Hrabaka. Zamena istorijskog metoda metodom "marksizma-lenjinizma" ostavila je trajan trag u istoriografiji koja se bavi savremenom istorijom, posebno ratom 1941-1945. Neregulisane posledice te pojave osećaju se i danas.

SUMNjIVA SHVATANjA

2. U bavljenju prošlošću prednost je data kadrovima a ne istoričarima. Partija je prema inteligenciji iskazivala nepoverenje, smatrala je sličnom sitnoj buržoaziji po "mlitavosti", "nesposobnosti za disciplinu i organizovani rad", "individualizmu", "sumnjivim shvatanjima", "reakcionarnim idejama", građanskom poreklu, navikama. To je značilo, kada su u pitanju istoričari, da je jedan deo njih podelio sudbinu poraženih snaga i odstranjen iz kulturnog i naučnog života, osuđen na dugogodišnju emigraciju, krivično gonjen i kažnjavan. Druge je Partija pokušala da prevaspita. Pod tim se podrazumevalo upoznavanje sa ciljevima i zadacima socijalističke izgradnje, menjanje građanskih navika, vaspitanja, tradicija, starog načina života i mišljenja, "proširivanje vidika" učenjem marksizma-lenjinizma, idejnim ubeđivanjem, objašnjavanjem prednosti socijalističke izgradnje, angažovanjem u radu "masovnih organizacija". Treće je nastojala da privuče dodeljivanjem stanova, društvenih priznanja, povlastica, visokim honorarima, ekonomskim pogodnostima. Pozicija "nemešanja u politiku", koju je deo intelektualaca pokušao da zadrži, i težnja za nezavisnim stvaranjem znanja o istoriji (neutralnost), smatrana je neprihvatljivom, neprijateljskom, štetnom. Malobrojni istoričari koji su uspeli da zadrže svoj naučni integritet udaljili su se od savremenosti, stručno okrenuli bavljenju onim delovima prošlosti koji revolucionarni subjekt nisu zanimali, svoju ulogu ostvarivali saopštavanjem empirijskih podataka.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.