DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE

Bosanski franjevac Marko Oršolić smatra da je Rimokatolička crkva propustila čitavih šest decenija poslije Drugog svjetskog rata da osudi fašističku i nacističku ideologiju, a posebno podršku Vatikana fašističkoj tvorevini NDH

U evropskoj istoriografiji a osobito onoj sa ovih prostora malo je pisano o ulozi Rimokatoličke crkve u podršci fašističkoj i nacističkoj ideologiji. A čini mi se još manje o podršci Vatikana lokalnim fašističkim tvorevinama kakva je nedvosmisleno bila i NDH.

Čak je po svedočenju bosanskog franjevca Marka Oršolića to ostala karakteristika i čitavih šest decenija posle II svetskog rata. Izostala je jasna i direktna osuda Rimokatoličke crkve ove dve zločinačke ideologije, i njihovih političko-vojnih eksponenata na terenu istorije, a naročito ograda o politiku same Rimske kurije koja je podržavala i aktivno sarađivala sa njima. On konstatuje, "pred njihovim očima su fašisti i njihovi domaći epigoni iskorenjivali Jevreje i Rome (nearijevce), te Srbe i antifašiste. Vjerski autoriteti nisu se dovoljno tome suprotstavljali kad je to bilo aktuelno, a nisu se ni poslije šezdeset godina na pravi način pokajali za te svoje, po čovečanstvo pogubne propuste". (M. Oršolić, 206, 13.)

Ova po istorijsku nauku odviše opskurna tema ostala je neobrađena i po rečima M. Ekmečića i zbog toga što je to još uvek tema koja se ima smatrati suviše delikatnom i zbog koje se ne smeju dirati osinjaci zbog kojih se kasnije mirno ne spava.

HRVATSKI KATOLIČKI POKRET

"Kada je 1941. proglašeno stvaranje Nezavisne države Hrvatske, na nju je bilo utrošeno više istorijske energije srednjeevropskog katoličanstva, nego napora hrvatskog naroda koji je mogao ponuditi za tako veliki zadatak samo ograničene uloge. Ta je država stvarana po strateškim načelima katoličke ideologije u razdoblju između okupacije 1878. i izbijanja rata 1914. Četiri bitna faktora su angažovana u izgradnji te države - katolička crkva, nemački nacizam italijanski fašizam i hrvatski katolički pokret.

Ovaj poslednji je bio jedna vrsta evropskog fašizma, koji je strčao u opštoj tipologiji fašizma po tome što je počivao više na učenju katoličke ideologije, nego fašističkih teorija." (M. Ekmečić, 2002, 383.)

Nemačka a osobito italijanska vojna prepiska i dokumentacija prepuna je konstatacija koje potvrđuju gore navedene ocene i stavove. U tim vojnim dokumentima jasno se prepoznaje suština u kojoj je naglašena namera o stvaranju jedne nove sintetičke nacije i njoj primerene državno-konfesionalne celine, koja je imala za cilj versko i nacionalno istrebljenje srpskog stanovništva.

"U celoj italijanskoj prepisci provejava ubeđenje da je stvorena jedna katolička hrvatska država, koja od početka želi da stabilizuje svoje postojanje putem dosledne politike istrebljenja pravoslavne hrišćanske zajednice i Jevreja." (isto, 391.).

CIVILNO ORGANIZOVANjE

Bez političkog i organizacionog delovanja tzv. čiste katoličke akcije nije moguće objasniti tako žestoko i duboko ukorenjivanje fašizma u hrvatskom narodu. Nemački naučnik Aleksandar Jakir je na primeru analize rada ove organizacije u Splitskoj dijacezi, na vrlo transparentan način pokazao njeno delovanje. Preko devedeset pet odsto stanovništva koje je pokrivala ova biskupija bilo je umreženo u razne forme tzv. katoličkog civilnog organizovanja i delovanja. Jaka verska, nacionalna i politička propaganda zaodenuta je u nevinu formu civilnog organizovanja. Na stotine verskih udruženja i organizacija pokrivalo je sve slojeve stanovništva aktivno ga usmeravajući ka odabranim ciljevima delovanja.

"Ako bi se uzelo u obzir samo društveno aktivno odraslo stanovništvo, onda se mora zaključiti da je tu bio uvršten bezmalo celi narod. Starešinstvo Katoličke akcije čini viša i niža jerarhija. Iako ona ima u Rimu jedan središnji odbor sa generalnim sekretarom, starešina je sam rimski papa." (isto, 393)

Versko-konfesionalni fanatizam zaodenut u nacionalno ruho pustio je duboko korenje, i fanatizovao tzv. obični svet do te mere da se on već na prvi mig svojih duhovnih pastira upustio u krvavi pir preduhitrivši u svojim izlivima zločinačke mržnje i vojne formacije tek formirane NDH.

PUŠKA I REVOLVER

"Genocid 1941. ne vrše ljudi u uniformama, nego komšije u svojim verskim udruženjima. Oni će tek kasnije prelaziti u dobrovoljačke ustaške jedinice." (isto, 394).

Ustaška ideologija podastrta snažnom podrškom rimokatoličkog klera u Hrvatskoj poprimila je razmere opšte prihvaćene politike kako od strane hrvatskog naroda tako i od strane nižeg sveštenstva. Masovnost, i revnost u njenom sprovođenju nije dovođena u pitanje ni činjenicom da je za realizaciju njenih ciljeva trebalo počiniti zločine genocida i etnocida nad čitavim narodima (Srbi, Jevreji i Romi).

"Nezavisnu državu Hrvatsku prihvatila je apsolutna većina hrvatskog naroda i rimokatoličko sveštenstvo predvođeno nadbiskupima i biskupima. Nadbiskup zagrebački Alojzije Stepinac poručio je svom podređenom sveštenstvu da se spremno odazove "uzvišenom radu oko čuvanja i unapređenja Nezavisne države Hrvatske". Njegove instrukcije najbolje je objasnio sveštenik Mato Moguš iz Udbine riječima kako je sveštenstvo do tih dana radilo za rimokatoličanstvo molitvenikom i krstom a od tada puškom i revolverom. Zavjet nadbiskupov je izvršavalo više od 1000 rimokatoličkih sveštenika na razne načine, od običnih koljača do komandanata koncentracionih logora. Tako je Rimokatolička crkva direktno odgovorna za ono što se dešavalo u hrvatskoj državi. Optužba dobija na značaju kada se zna da nijedan rimokatolički sveštenik za sve vreme rata nije javno protestovao protiv zločina nad Srbima i Jevrejima." (V. Ć. Mišina, 2002. 167.)

USTAŠKI POKRET

Kao jedan od najznačajnijih faktora unutrašnjeg slabljenja Kraljevine Jugoslavije pa i njene vojne moći može se označiti Katolička akcija. Ona će godinama pred rat slabiti njenu vojnu moć, a već u prvim danima rata i otvoreno voditi pobunu i vojna dejstva protiv Kraljevske Vojske.

"Katolička akcija, ili bolje reći ona koju je 1936. nadbiskup Stepinac vezao za ustaški pokret, odigrala je vrlo značajnu ulogu u raspadu jugoslovenske države i njene armije. Slom iznutra je doveo do paralize i jugoslovensku politiku i njenu vojnu moć (...) Pobunu protiv jugoslovenske vojske 6. aprila vode katolički sveštenici (...) Sukob sa jugoslovenskom vojskom se nastavio u obračunavanje sa srpskim narodom." (M. Ekmečić 2002, 394-395)

Razmere i žestinu tog sukoba nisu mogli da tolerišu ni lokalne fašističke okupacione vlasti. Italijanska druga armija je intervenisala kod ustaških vlasti da se smanji radikalizam prema Srbima, na šta je Hrvatski poslanik u Rimu Stjepo Perić uložio diplomatski protest italijanskom ministarstvu spoljnih poslova.

"Izveštaje je ispunio potvrdama iz ranijeg saznanja da se u hrvatskoj državi ne vodi nikakva politika kako je ona uobičajena, nego da je ustaški pokret jedan režim otvorenog religioznog nasilja. Pavelić mu je odlučno rekao da je preveravanje pravoslavnih "fundamentalna tačka njegovog programa i da u njegov uspeh ulaže zaslepljenu veru koja ne trpi prigovora i odlaganja". Pjetromarki je mislio da je već četvrt miliona pravoslavnih prevedeno na katoličanstvo, ali da se radi o ljudima koje su komšije izmrcvarile terorom i koji su pristajali na promenu vere radi spasavanja života dece." (isto, 405)

UBIJANA I DJECA U KOLIJEVCI

"Etničko-vjerski pokolj koji je pokrenula ustaška diktatura - "Isusovo društvo hrvatskog nacionalizma" - u aprilu i maju 1941. predstavlja samo početak onoga što će se dešavati sljedeće četiri godine. I ma koliko da su grozna zvjerstva Hitlerovih nacista nad Jevrejima i stanovništvom okupiranih teritorija, genocid koji su izvršile ustaše u Hrvatskoj pokazaće da kod ljudskih izopačenosti stalno postoji i nešto još gore." (M. Aurelio Riveli, 1999, 41.)

"Od ubijanja nisu bila pošteđena ni deca. Bila su ubijana na različite načine, bez obzira na doba života - u kolevkama, nabijana na bajonete, noževima, sekirama, spaljivana u domovima, crkvama i krematorijumu u Jasenovcu, bacana u jame, reke i bunare, trovana cijanidom, sodom ili ostavljana da umru od gladi, žeđi, iscrpljenosti i hladnoće. Pojedini katolički sveštenici nalazili su opravdanje za takve postupke, tvrdeći da je katolička doktrina dozvoljavala ubijanje i prevođenje dece u katoličanstvo.

Dionisije Juričev, katolički sveštenik, izjavio je juna 1941. godine da nije greh ubiti dete od sedam godina ako je ono predstavljalo opasnost po ustašku vlast. Svu decu, pa čak i onu u kolevci, trebalo je uništiti ako su bila protiv ustaša, govorio je Juričev." (D. R. Živojinović, 2007. 19.)

Da se ovde ne radi o pukom zastranjivanju pojedinih katoličkih sveštenika, govori i činjenica da je u protestima Rimokatoličkih biskupa Jugoslavije 1945, naveden velikih broj političkih likvidacija koja je u poslednjim danima rata i neposredno nakon oslobođenja, učinila tzv. nova vlast u procesima brzog presuđivanja za učinjene ratne zločine.

Ono što posebno pada u oči jeste da se u biskupskom protestu gotovo ni na jedan eksplicitan način ne govori o njihovoj krivici za učinjene zločine, već se oni minimiziraju i svode na pojedinačne slučajeve. Pa čak i tada nema jasne osude tih zločina, već se u protestu ističe kako sudski procesi nisu bili pravno ni politički validni i kako su dotičnim sveštenicima prekršena osnovna ljudska prava na pravedno suđenje.

"Ponajprije nas, predragi vjernici rastužuje i zabrinjava, bolna i strašna sudbina mnogih svećenika, pastira vaših duša. Već za vrijeme rata velik je broj svećenika poginuo, ne toliko u samim ratnim borbama, koliko više usljed osuda sadanjih vojnih i građanskih vlasti (...) Tko može dokazati da su toliki na smrt osuđeni katolički svećenici uistinu zločinci, koji zaslužuju smrtnu osudu? Zar su, oni svi bili koljači? (...) Nespojivo je naime s naravnim kršćanskim osjećajem pravde, koji je vrlo budan i u našim vjernicima, da se izriče smrtna osuda zato, što je netko drugog političkog mišljenja, a nije inače počinio nijednog drugog zlodjela." (I. Mužić, 2003. 303).

Ovakvo delovanje Rimokatoličke crkve ostalo je konstanta i nakon II svetskog rata. Početkom devedesetih kada su otpočeli procesi poslednje faze razbijanja i razgradnje SFRJ, opet će u prvom planu biti interesi Vatikana i Hrvatske koja će se ponovo pokazati kao udarna pesnica za ostvarivanje geopolitičkih i konfesionalnih ciljeva Rimske kurije - konstatuje profesor Ljubiša Despotović u naučnom radu podnijetom na Međunarodnom skupu u Sevilji.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.