DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE (9)

Izbor iz Zbornika radova podnesenih na međunarodnom naučnom skupu u Sevilji, na kojem su učestvovali predstavnici sa područja bivše Jugoslavije

Proces "napuštanja" izučavanja tematski uskih segmenata prošlosti na kojima se "ostajalo" u sferi rekonstrukcije, događaja, gde se prestajalo i zaboravljalo misliti, gde se nije moglo razmišljati o procesima dugog trajanja i složenog karaktera koji određuju razvoj srpskog i jugoslovenskog društva u ratnim godinama 1941-1945, bio je spor i mukotrpan.

Podjednako usporen bio je i proces prerastanja istorije kao "nauke" pojedinačnih činjenica u nauku koja ne samo rekonstruiše već promišlja prošlost, u njoj otkriva smisao zbivanja. Lagano iščezava nekadašnja frazeologija i apologetika.

Uz rečnik, istoričari preispituju i misaoni instrumentarij struke.

Nastaju prvi teorijski radovi o problemima istraživanja savremene istorije, primeni istorijskog metoda u istraživanjima savremenosti, upotrebi istorijskih izvora, istorijskoj distanci, novim metodološkim tehnikama (kvantitativni metod, metod analiza sadržaja i drugo).

Uočljivo je formiranje nacionalnih istoriografija. U početku stidljivo, kasnije, podržani od republičkih partijskih struktura, agresivno, istoričari vode ratove o tome da li je postojala jugoslovenska revolucija ili je nju činio zbir (8) anacionalnih, republičkih revolucija. Uz brojna memoarska sećanja, počinje se profilisati i prava memoarska literatura. Kontrolni mehanizmi u istoriografiji dobijaju drugačije oblike.

Suština literature koja je tih godina nastajala, kako je već primećeno (B. Petranović), nije u "njenoj ideološkoj boji", već u spremnosti jedne generacije istoričara "da uoči neke nove fenomene, priđu im na drugi način, kritički, savesnom faktografskom analizom". Naučna literatura o ratu tek se začela.

Sistematska istraživanja

Proces odvajanja kritičke istoriografije o ratu 1941-1945. nije bio ni brz ni lak. Tim pre što je deo istoričara posvećenih ovim temama imao sopstveno ratno mladalačko iskustvo i trajno bio fasciniran revolucionarnom smenom vlasti u okvirima svetskog rata.

Lokalna istorija Kraljeva popunjena je tokom šezdesetih godina radovima iz istorije radničkog i sindikalnog pokreta, partijske istorije, istorije rata. Odluke VII kongresa SKJ presudno su uticale na intenziviranje prikupljanja sećanja.

Razlozi nisu bili naučni već prigodni - proslava dvadesetogodišnjice ustanka. Istoričar je i na lokalnom nivou bio samo "dekor" u proslavi važnih datuma revolucije. Ipak, mukotrpni posao istoričara urodio je plodom jer su od zaborava spasena brojna sećanja o delatnosti kraljevačkih komunista, akcijama odreda u kojima su se borili Kraljevčani.

Time je kompletirana slika o ratu u Kraljevu 1941-1944. koju su nudili dokumenti prikupljeni, a delom i objavljeni u izdanjima Vojnoistorijskog instituta. Početkom šezdesetih godina otpočela su sistematična istraživanja ratne istorije Kraljeva. Na prikupljenom materijalu nastajali su prvi istraživački radovi, koje potpisuju Koča Jončić, Radivoj Jovetić, Mladen Stojanović, Bogdan Korićanac, Vladimir Berežnov, Pavle Jakšić. Pristupilo se i prikupljanju materijala za izradu hronike grada koja je, pod naslovom "Kraljevo i okolina", objavljena 1966. O gradu piše i Kazimir Visković (1962). Značajan istoriografski događaj predstavlja objavljivanje sećanja preživelih "Kraljevo oktobra 1941".

U višetomnom zborniku naslovljenom "Ustanak naroda Jugoslavije" (1962) o prvim danima ustanka piše Koča Jončić. U lokalnoj štampi o ustaničkim danima piše Pavle Jakšić; o streljanju rodoljuba, pripremama za ustanak, stvaranju nove narodne vlasti Koča Jončić; o putevima kraljevačkih proletera Bogdan Trbojević, o izdaji četnika Ilija Peruničić; o akcijama partizanskih tenkova Jakša Drljević; o borbama za oslobođenje grada Boško Brajević; o učešću žena Kraljeva u ratu Jovan Kričković; o partizanskoj opsadi Kraljeva Dušan Azanjac, o borbama oko Kraljeva 1941. Petar Višnjić, o ilegalnim akcijama Bogdan Korićanac, o akcijama skojevaca Milomir Kragović i drugi. Objavljuju se istorijska fakta "jednog zločina" (1966), štampaju dokumenti, pišu feljtoni.

Osjetljiva pitanja

Svakako najveći istoriografski rezultat doseže 1971. godine Koča Jončić knjigom "Kraljevački oktobar 1941". Ipak, ostaje utisak da istoriografija u Kraljevu kasni deset godina za svojim vremenom. Sećanja na 1941. pojavljuju se tek 20 godina nakon rata i gotovo 25 godina nakon streljanja. Na valjane istoriografske rezultate trebalo je čekati još koju godinu više. U toj literaturi pojavile su se brojne kontroverze, među kojima svakako najveću predstavlja broj streljanih oktobra 1941. Brodel, jedan od najvećih istoričara DžDž veka, uči nas da su za racionalno i egzaktno poimanje prošlosti potrebni brojevi. Kada ih nema, kaže Brodel, valja ih izmisliti! Ipak, cifra sa kojom barataju istoričari lokalne istorije Kraljeva, kada je u pitanju broj streljanih oktobra 1941, varira od 2.000 do 6.000.

Jedno je sigurno - nepouzdan istoriografski rezultat teška je uvreda žrtava! Zašto je to tako? Da li je sećanje o stradanju, tragediji 1941, patnji bilo toliko živo da se sa mitovima i "svetim mestima" revolucije moralo čekati. Literatura pisana u šezdesetim i sedamdesetim godinama značajno je svedočanstvo o tome kako je jedna kultura sebe videla i zamišljala.

U posljednjim decenijama veka znanje se neslućeno uvećalo. Sam protok vremena, tako je bar izgledalo tokom 80-ih godina, relativizovao je nekadašnje animozitete i ideološke isključivosti. Istoriju rata 1941-1945, počeli su izučavati profesionalci - istoričari, ali su brojni bili amateri. Nije bio redak slučaj da su baš ovi poslednji (pisci, publicisti, novinari, ali i bivši političari, generali, disidenti) pre istoričara otvarali "osetljiva pitanja", iskazivali sumnjičavost, tragali za tajnama, zaverama, "mrljama", tražili rehabilitaciju ili osude savremenika.

Učinak tog tipa literature, na jednoj strani je nesumnjiv, ali je, opet, na drugoj, uveo senzacionalizam i ekskluzivnost sa štetnim posledicama. Uz istoriografsku literaturu uvećavala se i kvazi-literatura, sumnjiva feljtonistika, vulgarna i jednostrana publicistika koja je, suštinski, rušila dosegnuti nivo kritičnosti u izučavanju rata i pripremala teren za prodor drugačijih, opet sasvim ideologizovanih tumačenja prošlosti, koja će postati dominantna tokom 90-ih godina DžDž veka.

Istoričar naučnik

Novi vrednosni sudovi bez utemeljenja u izvorima nisu doprinosili pomeranju klatna istoriografskih tumačenja ka ekstremnoj desnici. Jedan ekstremizam zamenio je drugi, podjednako nenaučan, štetan, isključiv. Nasuprot pristupa koji je težio senzaciji i bio negacija nauke, ozbiljni istraživači su istrajavali na zahtevima struke da se svi istorijski izvori kritički preispitaju, sagledaju, prožmu, izanalaziraju pre nego što se ponude zaključci i vrednosni sudovi. Uporedo sa tim i kritičko mišljenje istoričara opet je iskušavano na testovima ideologija. Traganje za novim tematskim okvirima, teorijskim gledištima, empiričkim modelima, "novim" poimanjima istorije bilo je znak vitalnosti naučne istoriografije koja se, u jednoj celoj deceniji, razvijala u izolaciji.

Istoričar je iznova počeo da postavlja pitanja izvorima, propituje učesnike i svedoke u događajima, "sumnja" u izrečeno i napisano, odgoneta odnose i strukture u istorijskim pojavama i procesima. Dosezanjem stručne samosvesti istoričar je prestajao da bude partijan i postao naučnik - "zastupnik interesa znanja".

Lokalna istorija Kraljeva obogaćena je u sedamdesetim i osamdesetim godinama brojnim značajnim istoriografskim prilozima. Istraživanja Desanke Pešić, Koče Jončića, Mihaila Simića, Dobrivoja Govedarice osvetila su i razrešila brojne istraživačke nepoznanice.

Bilo je i istoriografskih polemika u kojima su, ipak, učestvovali samo istomišljenici (nekada krupna stručna razmimoilaženja danas izgledaju kao veoma slične nijanse istog diskursa). Značajan iskorak učinjen je organizovanjem naučnog skupa "Narodni ustanak i borba za Kraljevo" (1981). Okupljanje znatnog broja afirmisanih istoričara bio je znak da se navedenoj temi moglo pristupiti na profesionalan način. Ipak, zagledani danas u tematske sadržaje njihovih izlaganja uočavamo jednoobraznost pristupa, jednostranost korišćenih istorijskih izvora, izraženu tematsku neinventivnost, "fascinaciju" rekonstrukcijom radnih dešavanja, stručnu skučenost koja nije u stanju da se udalji od partijskog i političkog i posmatra totalitet života u prošlosti. Stručni "sudar" i razilaženje učesnika u događajima i istraživača, ma kako bio dramatičan, suštinski je, iz današnjeg ugla, minoran. U priči o ratu Kraljevo se ne vidi - ni grad, ni njegovi žitelji, ni vreme, ni prostor, ni procesi koji događajima daju smisao.

Sučeljavanje stavova

U društvenoj klimi osamdesetih i devedesetih godina, uzavreloj, prepunoj emotivnih naboja, nezadovoljstva, suprotstavljenih ideologija i istoričari rata počinju da prezentuju "kritičke refleksije" o ispitivanoj pojavi, da sučeljavaju stavove. Tragajući za uzrocima krize koja je razdirala jugoslovensku državu i društvo, slobodnije nego u prethodnim decenijama, pristupljeno je preispitivanju fenomena osvajanja vlasti oružanom revolucijom, međunarodnog faktora, okupatorske vlasti, "politike kompromisa", migracija i demografskih promena, genocida, izbeglištva, ideologija suprotstavljenih pokreta, strategija i taktika primenjenih u vođenju rata, "crvenog terora", nacionalne i socijalne strukture učesnika rata... Identifikovane su brojne "istoriografske beline", srušeni tabui, osporeni mitovi, odbačeni stereotipi.

Pojavila se ozbiljna stručna kritika. Odstupilo se od obrade vojne istorije i prednost je data političkim događajima i procesima, uporednom posmatranju rivalskih pokreta, državno-pravnoj strukturi vlasti, protivurečnostima politike komunističkog pokreta, društvu, ideologiji, privredi, fenomenima neravnomernosti učešća pojedinih jugoslovenskih naroda u ratu i revoluciji, prirodi kvislinških država, suštini okupatorske uprave, federalizaciji Jugoslavije u ratnim godinama. Nastali su pravi ciklusi istoriografske literature (poput tzv. kvislinškog ciklusa).

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.