DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE (8)

Poremećajem ravnoteže između centra i republika (pokrajina) generisan je nacionalizam u svim delovima zemlje i svim sferama društvenog života (politika, ekonomija, kultura). Stare nacionalne ideologije, tradicije, potiskivani istorijski događaji, pojave, pitanja - počeli su da izranjaju podstičući strasti

Pojavila su se i prva književna svedočanstva o početku ustanka (1949 - Ž. Minderović, J. Popović, t. Mladenović). U zbornicima građe o borbama u Srbiji 1941. koje počev od 1949. objavljuje Vojnoistorijski institut, ima dokumenata koji govore o Kraljevu. To predstavlja dobru osnovu za pojavu prvih temeljnijih radova o Kraljevu i njegovoj okolini u ratu. Ipak knjige, brošure i veći radovi sasvim izostaju. O razvoju ustanka u borbama oko Kraljeva oglašava se u Vojnoistorijskom glasniku 1950. Pavle Jakšić. U pitanju je jedini rad koji u tom periodu, mimo svih svojih stručnih manjkavosti, subjektivnosti i ideoloških ubeđenja, ozbiljnije pristupa obradi teme kakva je Kraljevo u 1941.

Štampa piše o opsadi grada, pojavljuju se sećanja učesnika u događajima iz oktobra-novembra 1941, pažnja se posvećuje zločinu okupacionih vlasti, ulozi železničkih radnika u snabdevanju partizana oružjem, podvizima kraljevačkih skojevaca, odlasku kraljevačkih vatrogasaca u partizane, novim detaljima iz borbe za oslobođenje grada, akcijama Kraljevačkog NOP odreda i drugo.

Šezdesete godine DžDž veka nova su prekretnica u razvoju istoriografije o ratu 1941-1945. Zahtev za samokritičnošću, nepomirljivost prema dogmatizmu, vernost "revolucionarnom stvaralačkom duhu marksizma", poruka da "ništa što je stvoreno ne sme za nas biti toliko sveto da ne bi moglo biti prevaziđeno i da ne bi ustupilo mesto onome što je naprednije, još slobodnije, još ljudskije", bili su postulati koje je proklamovao VII kongres SKJ. U pitanju je bilo "pucanje dogme" koje se, pored ostalog, osetilo i u sferi stvaralaštva i nauke.

STVARNOST DRUGAČIJA

Deklarativno je odbačeno svako birokratsko-pragmatično shvatanje odnosa partije prema nauci i umetnosti. istaknuto je da je za razvoj nauke najveća prepreka ograničavanje njenog slobodnog razvoja, jer je u pitanju oblast društvenog života koja samo u svom vlastitom razvoju, suočena sa društvenom praksom, može doseći sopstvenu korekturu i vrednosne kriterijume. Partija se javno odrekla uloge arbitra u vrednovanju kretanja u nauci i njihovih rezultata. Tih godina stanovništvo Jugoslavije je po prvi put posle 1945. osetilo blagodeti privrednog napretka. Uživalo se u "visokom standardu" i varljivo uljuljkivalo u "blagostanju" života srednje klase i neumerene potrošnje. U Jugoslaviji se živelo, kako su to već primetili pojedini istoričari (B. Petranović), "za danas i za budućnost koja je izgledala osigurana i za naredni vek. Socijalna površina izgledala je sasvim mirna a život spokojan do te mere da se pogledi uopšte nisu morali okretati ka prošlosti". Takvo vreme i partijski stavovi izneti na VII kongresu SKJ stvorili su iluziju da "vladajuće snage" definitivno prihvataju antidogmatski program, okreću se Evropi, počinju da uvažavaju ekonomske zakonitosti, odbacuju kadrovsku i institucionalnu sraslost države i partije, partijsku diktaturu, birokratsku vladavinu, otpočinju proces demokratizacije društva, njegovu modernizaciju, nagoveštavaju socijalno blagostanje i demokratski život. Stvarnost je bila znatno sumornija. Decentralizacija zemlje je dobila sasvim suprotne oblike od željenih. Poremećajem ravnoteže između centra i republika (pokrajina) generisan je nacionalizam u svim delovima zemlje i svim sferama društvenog života (politika, ekonomija, kultura). Stare nacionalne ideologije, tradicije, potiskivani istorijski događaji, pojave, pitanja - počeli su da izranjaju podstičući strasti. Slabljenje društvene uloge SKJ pothranjivalo je birokratske ideje o ponovnom pretvaranju partije u "faktor vlasti".

INSTITUCIONALNO IZUČAVANjE

Napuštanje politike "stezanja kaiša" proizvelo je kontraefekte u prekomernom bogaćenju i lagodnom životu funkcionera. Nacionalizam je nalazio uporište u republičkim društvenim strukturama sukobljenim oko raspodele društvene akumulacije i viška vrednosti, uticaja na privredu i finansije, podsticanja autonomnih težnji, obnavljanja nacionalnih tradicija. Jedinstvena jugoslovenska ideologija više nije postojala. Protivurečenosti su još više zaoštravali neuspeh privredne reforme i degenerizacija samoupravljanja. Počev od 1962. godine partijsko rukovodstvo više nije bilo jedinstveno u viđenju pravca budućeg razvoja Jugoslavije. Novo vreme odbacilo je nekadašnju komunistički koheziju i članovi SKJ su se počeli deliti po nacionalnoj pripadnosti. Nedugo posle toga jednopartijsku diktaturu, koju je oličavao SKJ, zamenio je partijski federalizam kao zbir republičkih i pokrajinskih nacionalno-partijskih diktatura.

Epoha nije bila naklonjena istoričaru mada je stvarala iluziju da jedna generacija školovanih i obrazovanih istoričara može da otpočne sa racionalnim izučavanjem tek minule savremenosti. Vlasti je odgovarao deskriptivni pristup istoriji, nagomilavanje istorijske građe koja potkrepljuje partijske poglede na prošlost, idealizaciju ozbiljno narušenih nacionalnih odnosa, crno-bele projekcije prošlosti, izučavanje normativnog ali ne i stvarnog života, tematska i konceptualna skučenost istoriografske literature, metodološka jednoobraznost. Ali otvaranje arhiva, formiranje naučnih instituta, ustanovljavanje predmeta "Istorija narodne revolucije" i pokretanje postdiplomskih studija na Katedri za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu, presudno su uticali da istoriografija o ratu dobije na ozbiljnost. Konačno se pristupilo institucionalnom izučavanju savremene istorije. Rad na najnovijoj istoriji, pa i istoriji rata 1941 - 1945, postao je struka.

Vrata Državnog arhiva FNRJ otvorena su za istoričare počev od 1958. godine. Početkom 1959. nagoveštena je teorijska mogućnost da se fondovi Vojnog arhiva stave na uvid istoričarima zaposlenim van Vojnoistorijskog instituta "u privatne svrhe". Sredinom šezdesetih godina (1964) istoričarima zaposlenim u institutima za istoriju radničkog pokreta i "društveno političkim radnicima", postali su dostupni pojedini fondovi Arhiva CK SKJ.

ISTORIJSKI IZVORI

Tako je, gotovo dve decenije posle završetka rata, stvorena teorijska mogućnost da istoričari svoja saznanja o prošlosti grade na istorijskim izvorima. Partija se, jednim delom, odrekla monopola nad izvorima a time i monopola nad znanjem. Istoričari savremene epohe bili su i dalje uskraćeni za deo građe koji je bespovratno uništen u vrtlozima rata i prvim posleratnim godinama, dokumentaciju odnetu u emigraciju, arhivalije prisvojene od pojedinaca ("naši drugovi"), materijal koji je do naših dana ostao na "operativnoj obradi", hartije verskih zajednica i posebnih službi i ustanova.

Ideja o ustanovljenju predmeta "Istorija narodne revolucije" rodila se početkom pedesetih godina iz nezadovoljstva koje je partija iskazivala prema tretmanu koji je u nastavnom procesu na Filozofskom fakultetu imao NOB i revolucija. Godine 1953. zasnovan je predmet. Za profesora je planiran Vladimir Dedijer - Titov biograf, pisac "Dnevnika", jedan od šefova u agit-prop aparatu, direktor partijskog lista "Borba", predratni komunista i prvoborac. Dedijerov "razlaz" sa partijom presudno je uticao da on svoje prvo predavanje, naslovljeno "O sistematizaciji i oceni izvor za izučavanje narodne revolucije", nije ni održao. Nastojanje partije za formiranjem "katedre za najnoviju istoriju, gde bi se oko jednog profesora skupljali mlađi ljudi" ostvareno je tek školske 1958. godine. od 1. jula 1958. "Najnoviju istoriju naroda Jugoslavije od 1918. godine" počeo je da predaje Jovan Marjanović - ekonomista po obrazovanju a istoričar po vokaciji, istaknuti partijski funkcioner, saradnik instituta društvenih nauka, urednik "Istorijskog arhiva KPJ", osnivač Arhiva KPJ i Arhiva Jugoslavije, čovek od najvišeg partijskog poverenja. Idejno i ideološki veoma jasno opredeljen Jovan Marjanović je bio zaljubljenik struke, dobro obrazovan, lično hrabar, spreman da preispituje istorijsko nasleđe i činjeničku osnovu svojih znanja. Evolucija od predmeta "Istorija narodne revolucije", preko naziva "Istorija narodnooslobodilačkog rata i narodne revolucije" i kasnije "Istorija narodnooslobodilačke borbe", do predmeta "Istorija Jugoslavije" nije bila ni formalna, ni mehanička, već suštinska.

Na prelazu iz pedesetih u šezdesete godine u partijskim institucijama koji su se bavili savremenom istorijom realizovani su brojni naučni projekti posvećeni NOB-u i revoluciji. Prilivom mlađih istoričara te ustanove, koje su u prethodnoj deceniji više ličile na partijske servise, dobijaju ozbiljnu naučnu fizionomiju. Napuštena je periodizacija koja je istoriju rata pratila kroz sedam neprijateljskih ofanziva. U institutskim programima primetno je tematsko račvanje.

KREĆU ISTRAŽIVANjA

U prvom planu je i dalje "vojna istorija - rekonstrukcija događaja" ali je pažnja poklonjena i izučavanju političkih i drutšveno-ekonomskih prilika bez kojih se vojna zbivanja ne mogu razumeti i objasniti. Pisane su monografije vidova, rodova i službi, monografije odreda i brigada, izrađivane hronologije i pregledi NOR-a, izučavan Aprilski rat, završne operacije za oslobođenje zemlje, rukovođenje i komandovanje, uloga CK KPJ i Vrhovnog štaba tokom čitavog rata. Počinju istraživanja ustaškog i četničkog pokreta. Radi se na izdavanju građe partizanske provenijencije, ali i priređuju zbornici dokumenata sa građom neprijateljskog porekla i dokumentacijom kvislinških formacija (oko 25 odsto celokupne objavljene građe). Statistika pokazuje da je u ukupnoj produkciji Vojnoistorijskog instituta, sredinom 60-ih godina, 63,3 odsto tema i preko 80 odsto prostora u institutskim izdanjima bilo posvećeno NOB-u.

Razvoj istoriografije o ratu 1941-1945, tokom šezdesetih i sedamdesetih godina, karakteriše pojava velikih institutskih projekata ("Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945", "Pregled istorije KPJ/SKJ", "Aprilski rat", "Završne operacije za oslobođenje zemlje" i drugo). Često su objavljivani naučni radovi zasnovani na izvorima pohranjenim u domaćim i stranim arhivima (istraživanja P. Morače, J. Marjanovića, D. Plenče, V. Strugara, D. Vujovića i čitave plejade mlađih istoričara). U početku su ti radovi zasnovani na obilju izvora, zadržavaju stari konceptualni okvir ali ubrzo i tu postaju vidne promene. Pojavljuju se nove teme, napušta jednostranost, "opšta mesta" se zamenjuju istraživačkim rezultatima.

(Nastaviće se)  

ZBORNIK RADOVA

"Glas Srpske" objaviće dio naučnih radova podnesenih na Međunarodnom naučnom skupu "Drugi svjetski rat i nacionalno pitanje na prostoru bivše Jugoslavije", koji je održan od 30. januara do 3. februara 2008. godine u španskom gradu Sevilji.

Centar za istoriju, demokratiju i pomirenje iz Novog Sada sa ovog skupa sabrao je i objavio Zbornik od deset naučnih radova čiji su autori: Darko Gavrilović, Mile Bjelajac, Predrag Marković, Ljubiša Despotović, Marko Atila Hoare, Adnan Jahić, Ljubodrag Dimić, Vjeran Pavlaković, Ranka Gašić i Mila Orlić.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.