DRUGI SVJETSKI RAT I NACIONALNO PITANjE (10)

U društvenoj klimi osamdesetih i devedesetih godina, uzavreloj, prepunoj emotivnih naboja, nezadovoljstva, suprotstavljenih ideologija, i istoričari rata počinju da prezentuju "kritičke refleksije" o ispitivanoj pojavi, da sučeljavaju stavove

Bilo je i istoriografskih polemika u kojima su, ipak, učestvovali samo istomišljenici (nekada krupna stručna razmimoilaženja danas izgledaju kao veoma slične nijanse istog diskursa).

Značajan iskorak učinjen je organizovanjem naučnog skupa "Narodni ustanak i borba za Kraljevo" (1981).

Okupljanje znatnog broja afirmisanih istoričara bio je znak da se navedenoj temi moglo pristupiti na profesionalan način. Ipak, zagledani danas u tematske sadržaje njihovih izlaganja, uočavamo jednoobraznost pristupa, jednostranost korišćenih istorijskih izvora, izraženu tematsku neinventivnost, "fascinaciju" rekonstrukcijom radnih dešavanja, stručnu skučenost koja nije u stanju da se udalji od partijskog i političkog i posmatra totalitet života u prošlosti.

Stručni "sudar" i razilaženje učesnika u događajima i istraživača, ma kako bio dramatičan, suštinski je, iz današnjeg ugla, minoran.

U priči o ratu Kraljevo se ne vidi - ni grad, ni njegovi žitelji, ni vreme, ni prostor, ni procesi koji događajima daju smisao.

Stručna kritika

U društvenoj klimi osamdesetih i devedesetih godina, uzavreloj, prepunoj emotivnih naboja, nezadovoljstva, suprotstavljenih ideologija, i istoričari rata počinju da prezentuju "kritičke refleksije" o ispitivanoj pojavi, da sučeljavaju stavove. Tragajući za uzrocima krize koja je razdirala jugoslovensku državu i društvo, slobodnije nego u prethodnim decenijama, pristupljeno je preispitivanju fenomena osvajanja vlasti oružanom revolucijom, međunarodnog faktora, okupatorske vlasti, "politike kompromisa", migracija i demografskih promena, genocida, izbeglištva, ideologija suprotstavljenih pokreta, strategija i taktika primenjenih u vođenju rata, "crvenog terora", nacionalne i socijalne strukture učesnika rata...

Identifikovane su brojne "istoriografske beline", srušeni tabui, osporeni mitovi, odbačeni stereotipi.

Pojavila se ozbiljna stručna kritika. Odstupilo se od obrade vojne istorije i prednost je data političkim događajima i procesima, uporednom posmatranju rivalskih pokreta, državno-pravnoj strukturi vlasti, protivrečnostima politike komunističkog pokreta, društvu, ideologiji, privredi, fenomenima neravnomernosti učešća pojedinih jugoslovenskih naroda u ratu i revoluciji, prirodi kvislinških država, suštini okupatorske uprave, federalizaciji Jugoslavije u ratnim godinama.

Nastali su pravi ciklusi istoriografske literature (poput tzv. kvislinškog ciklusa).

Otpočela su izražavanja pozadine tabuisanosti pojedinih ključnih pitanja savremene istorije ("strategija ćutanja ili zaborava"). Pristupilo se problemskom suprotstavljanju gledišta oko čvornih pitanja rata 1941-1945 (polemike u kojima učestvuju B. Petrović, V. Đeretić, D. Bilančić, M. Zečević, J. Pleterski, Đ. Stanković, V. Glišić, D. Petrović). Kreativni sporovi neistomišljenika, često podsticani ne naučnim razlozima, ipak su pogodovali razvoju znanja.

Selektivno sjećanje

Istoriografija je u DžDž veku na prostorima Jugoslavije uvek bila svojevrsna slika države i odnosa koji u njoj vladaju.

Sazdana od zbira nacionalnih istoriografija tokom devedesetih godina, istoriografija o ratu 1941-1945. našla se pod jakim udarom revizionističkih pogleda, koji su, na momente, uspevali da ponište dosegnute stručne rezultate.

Nije u pitanju bila samo potreba za preispitivanjem do juče najpouzdanijih stavova o zajedničkoj prošlosti i vlastitom položaju u jugoslovenskoj državi, koju je nužno nametnulo razbijanje i raspad Jugoslavije.

Već udaljene i suprotstavljene nacionalne istoriografije izgubile su svaki dodir, budući da su bile zavisne od ideološke i političke prinude vremena u kojem su nastajale.

Zajedničko istorijsko sećanje prestalo je da postoji. Politika je nastojala da potisne sistematska istraživanja pojava koje demistifikuju legitimnost republičkih i kasnije državnih elita. Umesto znanja prednost je data "selektivnom sećanju" i "organizovanom zaboravu".

Iz potiskivane i nikada naučno do kraja osvetljene prošlosti počele su da probijaju stvarne, preuveličane i izmišljene vrednosti u ratu suprotstavljenih pokreta, mržnje, ksenofobije, nacionalni egoizmi, megalomanije, sektarijanstva, konzervativizmi.

Radikalna revizija istoriografije nastojala je da izmeni odnos prema celishodnosti jugoslovenske ideje, značaju jugoslovenske države, antifašističkom karakteru jugoslovenskog rata i revolucije, prirodi jugoslovenskog socijalizma.

Napad na Jugoslaviju bio je u funkciji poništavanja i poslednjih ostataka zajedničke jugoslovenske istorijske svesti kao dela opšte društvene svesti i identiteta nekadašnjih njenih državljana.

Nova tumačenja

U istoj funkciji bila su i "nova" tumačenja rata i njegovih aktera.

Posebno jak revizionistički udar išao je ka antifašizmu, koji je, nesumnjivo, predstavljao središnji sadržaj oslobodilačkog rata 1941-1945, a u godinama socijalističkog razvoja imao važnu ideološku ulogu.

Izvršena je istoriografska rehabilitacija ustaštva u Hrvatskoj. Kritičnost prema fašizmu u Srbiji suprotstavila se i učinila neuspešnim pokušaje "normalizacije" Ljotićevog pokreta. Nekadašnja vizija rata sa kruto suprotstavljenim "pozitivnim" i "negativnim" junacima postala je neodrživa. Jednim delom svoga bića monarhistički pokret je uključen u antifašizam.

Usledili su pokušaji da se kvislinzi predstave kao žrtve rata, a žrtve i učesnici u antifašističkom pokretu kao dželati. U narasloj literaturi o četničkom pokretu samo je jedan manji deo zasnovan na postulatima istorijske nauke.

Saradnja sa okupatorom objašnjava se u pojedinim radovima doslednim antikomunizmom, antifašizam biva označavan "provokacijom" okupatorskih snaga, nepristajanje na okupaciju i borba za slobodu karakteriše se "iracionalnim buntom", kvislinštvo se poistovećuje sa "razumnom nacionalnom politikom", fašističke grupacije dobijaju oreol patriotskih i antitotalitarnih snaga.

Nužno kritičko preispitivanje postojećih znanja o ratu 1941-1945, zasnovano na novim istraživanjima, novim činjenicama, novim istraživačkim pitanjima, novom vrednovanju postojeće literature i novim vrednosnim sudovima do kojih se dođe uz poštovanje svih elemenata struke, sasvim je marginalizovano.  

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.