DELANjE I SISTEM SVETA - Žandar za Evropu, srednji Istok i Aziju

Evropa je ostajala preosjetljiva na upotrebu sile, a veliki dio svijeta nije pokazivao veliku brigu za održanje strukturne stabilnosti međunarodnog sistema obilježenog u velikoj mjeri "zapadnim imperijalizmom".

U političkoj misli XX vijeka, koncept ravnoteže sila često je suprotstavljan konceptu kolektivne bezbjednosti. Krajem XX vijeka, veliki uravnotežitelj na prostorima Evrope, Srednjeg istoka i Azije su, očigledno, Sjedinjene Države

**********************************

... Zapad nije želeo preterano jačanje iračke moći koja bi poremetila već slabu izraelsko-arapsku ravnotežu. Ali, nije bila prihvatljiva ni pobeda Irana, koja bi dovela do otcepljenja južnog Iraka (šiitska oblast) i time pomogla širenju iranske revolucije (da ne pominjemo kurdski problem i odnose sa Turskom). Zapad je, dakle, delovao u pravcu principa ravnoteže, što je odgovaralo i Sovjetima, iz bojazni da ne budu prinuđeni na izbor između Irana i Iraka. Primetićemo uzgred i da pomoć Zapada Sadamu Huseinu početkom osamdesetih godina XX veka nalazi svoje opravdanje aposteriori...

Održanje ravnoteže često, naime, počiva na volji jedne određene sile, i to ukoliko poseduje potencijal koji pruža mogućnost da ostvari ulogu uravnotežitelja, ili prostije rečeno, žandara...

Hegemonijska sila

Ako je, naime, uravnotežitelj hegemonijska sila, nastaje paradoksalna situacija, jer se ravnoteža u tom slučaju sastoji u ponavljanju situacije koja ne bi trebalo da se dešava upravo zbog principa ravnoteže. Otuda, u kontekstu hladnog rata, pa i u širem kontekstu, ima smislenih rasprava o konceptima hegemonije i liderstva.

Po mišljenju nekih, Sjedinjene Države jesu imperijalna sila; drugi smatraju da su one tek vrlo poželjni lider međunarodnog podsistema koji čine demokratske države sa tržišnom ekonomijom. Ispravna metoda treba da razlikuje stanja ravnoteže koja održava dominantna sila, i stanja ravnoteže koja počivaju na skupu političkih jedinica sličnih potencijala, tako da se nijedna od njih drugima ne može nametnuti.

Ravnotežu ne ugrožavaju samo remetioci. Struktura međunarodnog sistema neprestano se menja, u zavisnosti od tehnološkog, ekonomskog i društvenog okruženja, a ne samo usled rata koji služi kao upijač remećenja. Neki od tih činilaca mogu se međusobno pojačavati. Tako, data situacija (stanje sistema) koja je bila u ravnoteži, više nije. Ravnoteža sila u DžVIII veku, već okrnjenja slabljenjem Austrije, jačanjem Pruske i usponom Rusije - a svi ti preobražaji nisu imali nadoknade - nije mogla da se odupre udaru Francuske revolucije. Nova ravnoteža ("koncert nacija") uspostavljena na Bečkom kongresu od 1814. do 1815. godine bila je poljuljana stvaranjem Nemačkog carstva i porušena s Prvim svetskim ratom.

Na kraju XX veka postavljalo se pitanje da li evropska ravnoteža - koju su uspostavili Atlantski savez i Evropska unija - može da se odupre, u svojim opštim svojstvima, talasu udara posle pada SSSR-a. Slična pitanja javljala su se u Aziji posle uspona Kine i u vezi sa mogućnošću ujedinjenja Koreje. Finansijska kriza uzdrmala je Indoneziju 1997. godine.

U slučaju preobražaja strukture međunarodnog sistema, nova ravnoteža, ponekad suštinski različita, može se uspostaviti tek posle dužeg ili kraćeg haotičnog perioda, i to udruženom voljom svih strana, ili pak voljom dovoljno moćnog uravnotežitelja - ako on postoji - kako bi se pronašla nova ravnoteža što sličnija onoj prethodnoj, koja bi obuhvatala što je manje moguće potrebnih promena, pri čemu bi se najjači uzdržavali da trenutne okolnosti upotrebe u svoju korist. Upravo tu deluje, svom svojom suštinom, princip ravnoteže kao linije vodilje u sprovođenju međudržavnih odnosa.

Zloupotreba sile

Međutim, ovaj princip može biti delotvoran samo ukoliko je sistem dovoljno homogen, odnosno ako se dovoljan broj političkih jedinica sa odgovarajućim zajedničkim potencijalom složi sa prvenstvom strukturne stabilnosti. Ona spaja promenu i kontinuitet. Političke jedinice se, u tom slučaju, moraju takođe složiti da je neophodno ublaženo delanje koje ta stabilnost zahteva. Na primer, nije bilo očigledno, na kraju XX veka, da bi preobražaji izazvani spojem naučnih revolucija i informacionih tehnologija, i padom SSSR-a, mogli biti stabilizovani samo američkim potencijalom, dok su Sjedinjene Države bile izazvane ili nedostatkom sile, ili njenom zloupotrebom, Evropa je ostajala preosetljiva na upotrebu sile, a veliki deo sveta nije pokazivao veliku brigu za održanje strukturne stabilnosti međunarodnog sistema obeleženog u velikoj meri "zapadnim imperijalizmom".

Zapazićemo i da je stabilnost, u prvom značenju koncepta (otklanjanje remećenja ili ublažavanje njihovih posledica) povezana sa strukturnom stabilnošću. Videli smo da remećenje, čak i ako je uklonjeno, može da se javi kao pokretač ili barem katalizator strukturne promene. I obrnuto, širina nekih strukturnih promena, kao raspad SSSR-a, može da potpomogne javljanju remećenja, kao u slučaju cepanja Jugoslavije.

U političkoj misli XX veka, koncept ravnoteže sila često je suprotstavljan konceptu kolektivne bezbednosti. Prvi bi bio pridružen potpuno "realističnoj", ako ne i bezočnoj viziji međunarodnih odnosa, koje odlikuje Hobsovo prirodno stanje, a saka država teži neograničenom gomilanju moći na štetu drugih. Drugi koncept, u Rusoovoj ili Kantovoj tradiciji, izražava ideju, suštinski drugačiju, prema kojoj je potrebno, zarad uspostavljanja opšteg i trajnog mira, ukinuti državama pojedinačnu upotrebu sile - ostaje jedino pitanje kako se takav cilj može postići.

Stoga je "Vilsonov idealizam" počivao na odbacivanju principa ravnoteže. Ali sa neuspehom Društva naroda i preobražajem OUN-a, ova dva stanovišta su se postepeno približila. Neorealistički i funkcionalistički pravci se u analizi međunarodnih odnosa više dopunjuju nego što se suprotstavljaju. Na kraju XX veka, kolektivna bezbednost može se tumačiti kao usaglašena primena principa ravnoteže.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.