DELANjE I SISTEM SVETA - Kontrolisani raspad bivše Jugoslavije

Raspad Jugoslavije tokom devedesetih godina nije se proširio van granica nekadašnje federacije, jer stabilnost ravnoteže podrazumijeva obuzdavanje posljedica remećenja, a ne i njihovo potpuno poništenje

Svaki rat, poput onog koji su vodile Sjedinjene Države protiv Sadama Huseina 1991. godine - a koji je podstakao neželjeno jačanje Irana - mijenja stanje međunarodnog sistema. Pobjeda talibana 1996. godine i zlokobni veo kojim su prekrili svoju zemlju predstavljali su, na neki način, poraz Zapada

*****************************

Koncept ravnoteže nezaobilazno se javlja u svakom promišljanju nezavisnih sistema aktivnih jedinica koje se nadmeću za ostvarenje svojih ciljeva. U slučaju međunarodnog sistema, aktivne jedinice prvenstveno su političke jedinice, a u prvom redu države. Koncept ravnoteže nalazimo već kod Tukidida, u studiji o Peloponeskom ratu, kao i kod renesansnih političkih mislilaca. Engleski filozof i ekonomista Dejvid Hjum dao je prvu apstraktnu formulaciju ovog pojma 1742. godine, u ogledu Ravnoteža moći (Of the Balance of Power). Koncept ravnoteže nalazi se u središtu realističke i neorealističke misli teorije međunarodnih odnosa kojoj pripadaju autori poput Hansa J. Morgentaua, Remona Arona ili Keneta Volca.

Pod ravnotežom podrazumevamo istovremeno i situaciju (tačnije stanje sistema) u kojoj se sposobnost delanja i strategije poništavaju u određenim pravcima, ali i politiku koja teži da održi suštinu odnosa statusa ljuo. Prvi slučaj odgovara engleskom izrazu Balance of Power koji možemo prevesti kao ravnoteža potencijala ili ravnoteža sila. Drugi slučaj pravilno prenosi izraz princip ravnoteže.

Politički proračuni

... Središnja ideja pojma Ravnoteža moći jeste odstranjivanje određene klase ciljeva (teritorijalna osvajanja, na primer, ili dobijanje prevlasti, kao u problematici evropskog sistema XVII i XVIII veka) pomoću uzajamnog potencijala uključenih jedinica. Ova ravnoteža odnosi se na potencijale, a ne neposredno na resurse. Ne treba dakle, govoriti o ravnoteži snaga. Ali možemo reći o ravnoteži sila. Pojam ravnoteže potencijala ističe virtuelnost političkih proračuna koji vode čuvanju statusa quo. On je sličan principu virtuelnih moći racionalne mehanike, i blizak je konceptu zastrašivanja.

"Ravnoteža straha" ne može se, međutim, smatrati posebnim slučajem ravnoteže potencijala, jer otklanjanje ciljeva, pod pretpostavkom neuspeha nuklearnog zastrašivanja, ne dovodi do vraćanja na status quo ante, već do korenito drugačije situacije.

Pojam ravnoteže sila odnosi se na prelazak na delo i na činjenicu da se remetilac izlaže kažnjavanju koalicije, uz opasnost da izgubi svoju dobit, pa i više od toga. Da politički proračuni ne nose sa sobom i neizvesnost, ravnoteža bi se mogla odrediti samo pod uslovom da je svaka jedinica (ili koalicija) sprečena zastrašivanjem svih ostalih jedinica da menja situaciju (stanje sistema) u svoju korist. Zbog neizvesnosti, zastrašivanje može da doživi neuspeh, pa ravnoteža može biti povraćena jedino delotvornom upotrebom snage, ili, pak remetilac dolazi do svog cilja.

Ravnoteža potencijala ili sila podrazumeva stvaranje odgovarajućih koalicija ili saveza, koji se stvaraju protiv remetilaca, ili datog rizika remećenja, i obično prestaju da postoje kada se kriza završi. Atlantski savez, stvoren 1949. godine sa ciljem da postavi ravnotežu sovjetskom potencijalu, a koji Amerikanci nastoje da preobrate u "režim" ne bi li uredili transatlantske odnose posle pada SSSR-a, predstavlja važan izuzetak. Po opštem pravilu, princip ravnoteže, dakle, pretpostavlja veliku pokretljivost sistema.

Stabilnost u svijetu

Ova analiza pokazuje da je pojam ravnoteže nerazdvojiv od pojma stabilnosti. Kada remetilac postigne svoje ciljeve, ravnoteža je po definiciji prekinuta. Ako se ex ante dogodi da pojedini veliki pripadnici sistema vide da je verovatnoća (subjektivna) takvog događaja velika, početna ravnoteža je nestabilna. Napomenućemo da stabilnost ravnoteže ne vodi neminovno vraćanju na status ljuo ante, u slučaju delotvornog remećenja. S jedne strane, svaki rat, poput onog koji su vodile Sjedinjene Države protiv Sadama Huseina 1991. godine - a koji je podstakao neželjeno jačanje Irana - menja stanje međunarodnog sistema. To važi i kada je ishod rata u skladu s predviđanjima - u ovom slučaju, povlačenje Iračana iz Kuvajta. Još je bolji primer intervencije Sovjeta u Avganistanu, koji su naišli na odlučni otpor mudžahedina iz baze u Pakistanu, aktivnost koju su Sjedinjene Države podržale. U početku, sistem se vratio u ravnotežu, ali je sama njegova struktura tim ratom bila delimično poremećena, a zatim je došlo do raspada SSSR-a. Avganistan je, s druge strane, zahvatila borba između mudžahedina - po čemu se može zaključiti, a posteriori, da sovjetski motivi 1980. godine nisu bili samo imperijalističke prirode. Pobeda talibana 1996. godine i zlokobni veo kojim su prekrili svoju zemlju predstavljali su takođe, na neki način, poraz Zapada. Trebalo je da se dogode napadi 11. septembra 2001. godine i njima izazvana američka intervencija, da bi se srušio režim mule Omara. S druge strane, ima slučajeva kada stabilnost ravnoteže podrazumeva samo postizanje obuzdavanja posledica remećenja, a ne i njihovo potpuno poništenje. Tako se raspad Jugoslavije tokom devedesetih godina nije proširio van granica nekadašnje federacije.

Rat Iraka i Irana, od 1979. do 1986. godine, takođe je primer za slučajeve ove vrste. Tokom sedam godina, ondašnje velike sile nisu neposredno nastojale da uspostave mir, već da spreče svaku od strana da odnese pobedu. Sadam Husein je verovao da može da iskoristi okolnosti nastale padom šaha, pa je doveo u pitanje granice između Irana i Iraka (Šat el Arab). U pitanju je bila namera Iraka da obezbedi prolaz do Persijskog zaliva.

 (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.