Časopis Društva SVETI SAVA Bratstvo - od 1887. do 1941. godine (XVI)

Dizanje naroda protiv zavojevača

Sveštenici kao učeni ljudi, govorili su Karađorđu o Svetom Savi, Kraljeviću Marku, caru Dušanu, knezu Lazaru... U raznim pismima i predstavkama s početka 19. vijeka Srbi stalno ističu želju za stvaranjem svoje slobodne narodne države. Solidarnost i zajednička saradnja Srba dostigla je svoj vrhunac početkom i uoči Prvog srpskog  ustanka

Ustanak srpskog naroda u Šumadiji koji je počeo na Sretenje, 2 februara 1804 godine, posle Karađorđevog izbora za narodnog predvoditelja, imao je u početku karakter borbe oslobođenja od dahiskog nasilja. Ali malo po malo, tokom prve godine vojevanja protiv Turaka, a naročito posle sukoba srpske i turske carske vojske na Ivankovcu, 6 avgusta 1805 godine, ustanak se pretvara u borbu srpskog naroda za potpuno oslobođenje od Turaka i stvaranje svoje slobodne države. Tu ideju Srbi su od sada često isticali.

Srpska deputacija koja je u jesen 1804 godine otišla u Petrograd ponela je Rusima i jednu molbu u kojoj je izražena jednodušna želja "da se u Srbiji ustanovi samostalna srpska uprava pod imenom "serbskoje pravlenije" ili pod drugim sličnim imenom".

U raznim pismima i pretstavkama iz ovoga doba Srbi stalno ističu želju za stvaranjem svoje slobodne narodne države. Tu želju je najbolje formulisao, marta meseca 1807. godine, pretsednik Praviteljstvujuščeg Sovjeta Sima Marković. Kad je Porta preko svoga predstavnika zatražila od Srba da je pomognu u borbi protiv Rusa, Marković je jasno i otvoreno odgovorio da "Srbija smatra sebe kao nezavisnu državu, nikakva danka ne pristaje dati, niti će dizati oružje na svoju jednovernu braću i saveznike". Posle toga Srbi nisu nikako, sve do propasti 1813. godine, napuštali ideju svoje slobodne narodne države. Naprotiv, oni su je još i proširili, želeći i radeći, koliko su im razne okolnosti dopuštale, da se i Srbi iz drugih pokrajina oslobode i ujedine sa Srbijom.

Oslobađanje od turskog nasilja

Zajedničke patnje i muke uputile su srpski narod i na zajedničko sporazumevanje i rad za oslobođenje od turskog nasilja. Veze između Srba u Šumadiji i Srba u drugim pokrajinama bile su vrlo česte za sve vreme robovanja pod Turcima, a naročito krajem XVIII i prvih godina XIX veka. Tim vezama i upoznavanju stanovništva jedne pokrajine sa braćom iz drugih pokrajina doprineli su mnogo razni ustanci protiv Turaka, učešće Srba u tri maha na strani Austrijanaca u borbi protiv Turaka (1688-90, 1735 i 1787-90) i emigracije Srba iz jednih pokrajina u druge. U sva tri ova navedena slučaja dolazilo je do bližih veza.

Srbi emigranti su, prilikom tih seoba, sačuvali bitne fizičke i duhovne osobine svoga kraja i svoje okoline a naročito istorisku tradiciju o slavnoj prošlosti i veličini stare srpske države. U novim pokrajinama doseljenici su se izmešali sa starosedeocima i pričali im o onome što ovi nisu znali, a od njih primili i čuli ono što nisu imali i o čemu nisu bili obavešteni. Pored toga iseljenici su uvek zadržali u lepoj uspomeni život u svojim starim krajevima, pričali o njemu s kolena na koleno i održavali veze sa onim sunarodnicima koji su ostali da čuvaju svoja ognjišta. Na tim zajedničkim vezama između Srba najviše je učinila naša pravoslavna crkva, tj. sveštenici i kaluđeri, zatim trgovci i unekoliko hajduci.

Sveštenici i kaluđeri su dolazili u vezu sa Srbima u raznim pokrajinama jer su često putovali radi crkvenih i manastirskih potreba. Kao najprosvećeniji i najkulturniji elemenat u to doba oni su narod poučavali o njegovoj slavnoj prošlosti, pričali mu o Svetom Savi, Kraljeviću Marku, caru Dušanu, knezu Lazaru i propasti srpskog "carstva" na Kosovu i na taj način održavali kult države i pojačavali želju za njenim obnovljenjem.

Ujedinjena ideja

Trgovci, koji su posle kaluđera i sveštenika bili najprosvećeniji red ljudi u našem narodu, putujući radi trgovine po raznim predelima gde Srbi žive, održavali su veze sa tamošnjim ljudima, donosili poruke i dosta doprineli češćim i bližim odnosima između Srba iz raznih oblast. Hajduci u Šumadiji, koji su odbegli u šumu ne mogući da podnose turska nasilja, vodili su akciju protiv Turaka često u dogovoru sa hajducima iz drugih pokrajina pa su i oni, mada posredno, učinili dosta za upoznavanje i zbliženje Srba. Nesumnjivo, da je pored ova tri činioca bilo još njih koji su doprineli bližim vezama između Srba u raznim pokrajinama.

Uporedo sa održavanjem međusobnih veza razvijaju se kod Srba i solidarnost i zajednička saradnja, koja je dostigla svoj vrhunac početkom XIX veka. Njima je najviše doprinela naša srpska narodna pravoslavna crkva i narodne pesme, koje su negovale i širile među svima srpskim plemenima kult srpske prošlosti i pominjale i veličale pojedina dela naših srednjevekovnih vladalaca i crkvenih i svetovnih velikodostojnika. Zahvaljujući tome, kod Srba se još u drugoj polovini XVIII veka stvara ideja zajedničke saradnje u borbi protiv neprijatelja i jača nacionalna svest. Ovo se najbolje posvedočilo u pripremanju i organizovanju prvog srpskog ustanka kao i za vreme njegovog trajanja u kome je uzeo učešća veliki broj ljudi iz svih srpskih pokrajina pod turskom i austriskom vlašću kao iz Crne Gore i Bugarske.

(Kraj)

Karl Bilt      

Od ponedjeljka "Glas Srpske" objavljuje novi feljton, izborom iz knjige Karla Bilta ZADATAK MIR, koju je bivši visoki predstavnik međunarodne zajednice u BiH napisao sažimajući svoja iskustva iz misije na ovim prostorima. Kako je autor rekao, to je pokušaj da se doprinese razumijevanju "onoga što se ovdje dogodilo, kao i nastojanju svih nas da se to više nikada ne ponovi".

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.