Časopis Društva SVETI SAVA Bratstvo - od 1887. do 1941. godine (V)

Do zore se moralo svršiti i jutrenje i služba, dok nisu Turci poustajali, da ih ne bi dražila kaurska molitva. Venčanje se svršavalo obično oko ponoći, da ne bi svatovska parada izazvala kakvog Turčina da otme mladu. Turci - obično o barjamu ili ramazanu - u svome verskom zanosu navaljivali na Srbe oko crkve i sekli ih i ubijali,

Srbi imaju dve svoje crkve, staru ili gornju koju sagradiše po Usrev-begovoj dozvoli, ne zna se kada, i novu, koju dogradiše i posvetiše 1872. godine po dozvoli portinoj a na zauzimanje stranih konsula. O postanku stare crkve ima dve priče. Po jednoj ju je sagradio Andrija, brat Kraljevića Marka. Po drugoj je izmolio Usrev-begov sluga Srbin Andreja od svoga gospodara jedno mesto u Sarajevu, koliko zahvata bivolja koža, da na njemu gradi sebi crkvu, kad je bila gotova begova yamija; on je kožu isekao na kajiše i zahvatio veliki prostor.

Zanimljiva je veza ove priče sa pričom o postanku starodrevne Kartagine. Prvi trag o ovoj crkvi ostao nam je iz šesnaestoga veka. Godine 1556. izgorela je ova crkva, a gorela je je i 1697. kad je princ Evđenije osvojio Sarajevo. Godine 1717. kad je vladičanska stolica prenesena u Sarajevo, proširena je ova crkva, sagrađeno je i pozlaćeno templo.

Vjenčanja i jutrenja u tišini

Kad su Turci gradili tvrđavu oko polovine prošloga veka, dozvoljeno beše Srbima zidarima da u veče ponesu po jedan otesan kamen i da opravljaju svoju crkvu, kojoj se kube raspuklo od zemljotresa 1749. godine; Stara je crkva za čitav metar u zemlji; ograđena je visokim zidom tako da se s ulice ne vidi, kako ne bi vređala oči pravovernim Turcima; od prilike onakva je, kakva je stara crkva u Nišu. Do zore se moralo svršiti i jutrenje i služba, dok nisu Turci poustajali, da ih ne bi dražila đaurska molitva. Venčanje se svršavalo obično oko ponoći, da ne bi svatovska parada izazvala kakvog Turčina da otme mladu.

Pa ipak su negda Turci u svome besnilu vešali Srbe o vrata ove crkve. Dugo se Srbi tužili na ovaj zulum, i kad sultanu te tužbe dodijaše, on izda ferman: da ne smedu više Turci vešati raju o crkvena vrata nego na drugome mestu; taj se ferman i danas čuva u arhivi stare crkve. Docnije su Turci - obično o barjamu ili ramazanu - u svome verskom zanosu navaljivali na iskupljene Srbe oko crkve i sekli ih i ubijali pa bi naterali onda mladoga popa a sada staroga protu Stevana Bakovića (on mi je glavom sve pričao), da gazi preko svojih mrtvih parohijana i da službu služi; njemu beše dozvoljeno, da za pojasom nosi pištolje, i da se brani ako bi njega lično kogod napao, i on bi pištolje ostavio na časnu trpezu pa bi službu započinjao. - U ovoj se crkvi čuva ruka sv. Tekle, kojoj narod pripisuje čudotvornu moć i iz daleka dolazi da je celiva. - U arhivi ove crkve ima vrlo važnih rukopisnih i štampanih starina književnih većinom bogoslovske sadržine: neke od njih opisao sam u "Glasniku Srpskog Učenog Društva". Ima nekoliko turskih povelja i fermana, koje bi valjalo da koji od naših stručnih ljudi što pre prouči, dok ih ne proguta zaborav u kakvoj bečkoj arhivi kao što je to bilo sa mnogim drugim srpskim spomenicima.

Knez Mihailo i sultan dobrotvori

U sred Nove crkve su dva velika stuba; uz desni je vladičin sto, a uz levi sto za zemaljskog poglavara i amvon; ispred stubova su pevnice. Templo je pozlaćeno i na njemu su ikone poređane u četiri reda, među kojima je i ikona Sv. Save i sv. Simeuna (Nemanje); ima i ruskih svetaca, jer su slike rađene kao, što kažu, u sergijevskom manastiru kod Petrograda. Na crkvu je potrošeno trideset i šest hiljada dukata. Na građenje te crkve priložio je pet stotina dukata sultan, a isto toliko knez Mihailo; arhimandrit Sava nosio je ruku sv. Tekle u Rusiju i prikupio na to građenje oko dve hiljade dukata; sve ostalo dala je stara crkva od svojih prihoda, pored toga same imućnije Sarajlije u tri maha kupile su između sebe priloge, a siromašniji su ljudi bez nadnice radili; krst i jabuku na kuli priložile su gospođe sarajevske; manje priloge dadoše Srbi trgovci iz Beograda, Dubrovnika, Beča i Trsta.

Ova crkva sagrađena je u vizantijskom stilu od tesanoga kamena; šteta što, je kamen okrečen. Tek posle okupacije popeše zvona na kulu. Kad su dignuta zvona, nije ostalo u Sarajevu jedne muške ruke, koja toga dana nije povukla ma i na časak za uže bar jednoga zvona, a bilo je nekoliko starijih trgovaca, koji su vas dan proveli u porti i čim uhvate red, a oni drži za uže pa vuku, dok se ne oznoje, - bilo ih je, koji su zvonili i po dvadeset puta. Nova je crkva na najživljem mestu u ulici Franje Josifa, a oko nje je prostrana porta, ograđena gvozdenim šipkama.

Odmah uza staru crkvu su ulice magaze, između kojih na kapiji stoji natpis: Škole srpske pravoslavne opštine. Kroz kapije se ide uz brdo. Gore na ravnici ima šest zgrada. Na najvišem je mestu najveća zgrada na sprat:

Konak sarajevskog vladike i mitropolita dabro-bosanskoga: na gornjem su boju sobe za mitropolita i divanana, sa koje se vrlo lepo vidi Sarajevo; pri zemlji su sobe za mlađe: u mitropoliji sam i ja u prvi mah stanovao. Ostale su zgrade - osim jedne - prizemne i manje, no ipak u njima je dvoranica za sednice crkvene opštine i gimnasijskog patronata, tri sobe za četiri razreda gimnasije (treći i četvrti razred bio u jednoj sobi), dve sobe za po dva razreda osnovne škole muške, velika dvorana za školske svečanosti, manja kuća na sprat sa četiri stana za tri profesora i jednoga učitelja, šupe za drva i t. d. Pored toga crkvena opština ima veliku kuću na sprat u ulici Franje Josifa niže nove crkve, u kojoj su dve sobe za po dva razreda, osnovne škole ženske i tri stana za dve učiteljice i jednoga učitelja.

Hram pod olovom 

Nova crkva je lep spomenik novijeg srpskog neimarstva. Temelj joj je udaren 13. Juna 1863. godine, a dograđena je 1872. Kula je visoka pedeset osam metara, i samo je alem (vrh na minaretu) begove yamije od nje nešto viši, jer je Turcima zazor, da je hrišćanska crkva viša od yamije. Na njoj su pet kubeta i vrlo mnogi prozori. Pokrivena je olovom.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.