Borba hrišćana sa Osmanlijama

OTVORENA KAPIJA KA ISTOKU (Pravoslavlje ili Istočna crkva?) (11)

Zapadu Evrope je promaklo da riječ "ortodoksija" (grč. orthododžia) zapravo znači "prava vjera". Iznenađenje je bilo kada su pravoslavne autokefalne crkve, a naročito ruska, po završetku ere sovjetskog komunizma razvile novu samosvijest. I borba za opstanak hrišćana pod arapskom vlašću i u Osmanskom carstvu dala je određeni doprinos, kao povezivanje izgradnje nacionalnog identiteta s vjerom

Jezik je varljiv. Na našim prostorima pravoslavne hrišćane u svakodnevnom govoru uglavnom označavamo kao Istočnu crkvu, čime ih takoreći geografski lociramo, istovremeno im pripisujući sva negativna obeležja koja su povezana s pojmom "Istok". Sve to zapravo potiče od Istočnog ima, kako je uprošćeno nazivan istočni deo Rimske imperije, koji je nadživeo zapadni deo carstva.

Pri tom se u potpunosti zanemaruje činjenica da su njegovi stanovnici sebe nazivali Romejima, te da je, prema njihovom shvatanju, vezanost za Rim i dalje bila veoma jaka. I kod nas toliko popularni naziv Vizant (Vizantija) zapravo je skraćeni oblik reči Vizantion, kako se Konstantinopolj zvao pre nego što je promenio ime. Tada je nazvan po caru Konstantinu, koji je hrišćanima dao verske slobode i prepustio prošlosti državna božanstva starog Rima koja su odavno izgubila značaj. Tek je car Teodosije 381. godine uspostavio monopol hrišćanske crkve, proglasivši je državnom religijom. U tome verovatno treba tražiti jedan od činilaca koji su doprineli tradicionalnoj tesnoj povezanosti države i crkve na Istoku.

Nacionalni identitet i vjera

I borba za opstanak hrišćana pod arapskom vlašću i u Osmanskom carstvu dala je određeni doprinos, kao povezivanje izgradnje nacionalnog identiteta s verom. Rimski carevi u Konstantinopolju redovno su bili predsednici crkvenih sabora, tradicija koja se održala u Ruskoj pravoslavnoj crkvi, gde je careva reč imala presudnu ulogu. Car Petar Veliki je čak ukinuo patrijaršiju i zamenio je Svetim sinodom. Instituciju patrijaršije je, igrom sudbine, tek uoči pobede Oktobarske revolucije 1917. godine stvorila tadašnja vlada nakon propasti cara Nikolaja, što je, verovatno, doprinelo opstanku Ruske pravoslavne crkve. Zapadu Evrope je, međutim, promaklo da reč "ortodoksija" (grč. orthododžia) zapravo znači "prava vera".

Utoliko je veće bilo iznenađenje kada su pravoslavne autokefalne crkve, a naročito ruska, po završetku ere sovjetskog komunizma razvile novu samosvest. Nažalost, nismo skloni da na osnovu sopstvenih verskih kriterijuma ocenjujemo crkve ovih zemalja, koje pod prinudom vlašću marksizma–lenjinizma nisu naročito razvijale ekumenske pokrete, već su odraz drugačijih društvenih prilika. Iako neke pravoslavne crkve etablirane u SAD i drugim iseljeničkim oblastima ispoljavaju "zapadna" shvatanja, nedostaje proces sticanja iskustava kroz koji je prošao evropski Zapad. Ovakvi procesi učenja zahtevaju strpljenje.

Treba, međutim, napomenuti da Grčka pravoslavna crkva, a naročito sadašnji mitropolit Hrisodulos, na unutrašnjopolitičkom planu ima veoma krut stav prema odnosu između države i crkve. Od velikog Atinagore, koji je zajedno s papom Jovanom DžDžIII pokrenuo proces pomirenja, konstantinopoljski patrijarsi su postali otvoreniji, mada im uloga "počasnog predsednika" svih pravoslavnih crkava ne omogućava da utiču na stav crkvenih poglavara u različitim zemljama. Često se kao argument navodi činjenica da je patrijarh Vartolomej, čije se sedište nalazi u Fanaru, u Istambulu, zapravo bespomoćan zbog verske i političke situacije u Turskoj. Nedavni protest monaha jednog manastira na brdu Atos zbog spremnosti patrijarha da pregovara s Rimom pokazuje koliko su odnosi zategnuti.

 Vaseljenski sabor

Da ne bi bilo nesporazuma, treba reći da pojam "Istočna crkva" podrazumeva i sve stare istočne crkve, koje zapravo nemaju nikakve veze s pravoslavljem, ali su 431. godine na vaseljenskom saboru u Halkedonu izabrale svoj put i uglavnom su monofizitskog karaktera, dakle, razlikuju se po shvatanju inkarnacije Hristove. Danas su prisutne i na zapadu Evrope zato što su, kao i sirijski pravoslavci (nije pravoslavna crkva!), zbog političke situacije bile prinuđene da napuste svoje zemlje (npr. Siriju, istočnu Anadoliju, Irak i Liban)...

... Unijatske crkve su još jedna problematična tema. Katolička crkva je vekovima pokušavala da priznavanjem istočne liturgije izdejstvuje priznavanje pape kao vrhovnog poglavara crkve. To je postignuto Brestlitovskom unijom, zahvaljujući kojoj je stvorena Ukrajinska unijatska crkva, na našim prostorima poznata kao Grkokatolička crkva. Ovaj naziv potiče iz crkvenog zakona stare monarhije i nije uobičajen izvan granica Austrije. Unijatska crkva je prilično jaka u zapadnoj Ukrajini i politički je uticajna zato što predstavlja duhovno-kulturni temelj samostalnosti Ukrajinaca. Iako je po načinu bogosluženja vezana za pravoslavlje, ona je razlog prozapadne orijentacije ovog regiona, pri čemu i prošlost Galicije u sastavu Habzburške monarhije sigurno igra važnu ulogu. Svaki mitropolit u Lembergu (Lavovu, Ljvivu, Ljvovu) isticao je da je njegovoj crkvi bilo najbolje u vreme cara Franje Josifa.

Unijatske crkve

Unijatske crkve - postoje i drugi njihovi oblici, na primer, u Rumuniji - su prepreka pravoslavnoj crkvi za dijalog sa Katoličkom crkvom. Ona traži od Rima da ukine različite oblike unijatskih crkvi da bi se omogućila osnovna platforma za razgovore o zajedničkoj budućnosti. Katolička crkva je neke unutrašnje probleme u vezi sa oženjenim sveštenicima rešila premeštajući ih u unijatske crkve, gde je sveštenicima (ali ne i biskupima!) dozvoljen brak - to se desilo u Čehoslovačkoj posle 1989. godine sa tajno rukopoloženim sveštenicima.

 (Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.