Zašto je Tramp oteo predsjednika Venecuele

Venecuela je tokom većeg dijela 20. vijeka bila jedna od najbogatijih zemalja Latinske Amerike, gotovo u potpunosti zahvaljujući nafti. Nakon konsolidacije države početkom 20. vijeka i snažnog rasta proizvodnje nafte, zemlja je do pedesetih bila među globalno najprosperitetnijima po dohotku po glavi stanovnika.

Međutim, politička nestabilnost, vojni udari i postepeno jačanje državne kontrole nad privredom doveli su do modela u kojem se čitava ekonomija oslanjala na jedan resurs i rastuću ulogu države. Nacionalizacija naftnog sektora 1976. godine i širenje javne potrošnje učvrstili su sistem u kojem su socijalni programi finansirani gotovo isključivo prihodima od nafte, uz zanemarivanje produktivnosti, diverzifikacije i fiskalne discipline.
Strukturni problemi su eksplodirali krajem devedesetih, kada je na vlast došao Hugo Čavez sa projektom "bolivarske revolucije".

Njegova vlast je dodatno centralizovala ekonomiju: uvedene su stroge kontrole cijena, masovne nacionalizacije industrije, banaka i poljoprivrede te ozbiljno narušena imovinska prava. U kratkom roku, zahvaljujući visokim cijenama nafte, siromaštvo je nominalno smanjeno, ali je istovremeno uništena tržišna logika privrede, obeshrabrena privatna ulaganja i stvoreni uslovi za sistemsku korupciju. Ekonomija je postala zavisna od štampanja novca i zaduživanja, a inflacija je postala hronična.

• Neodrživost

Nakon Čavezove smrti 2013. godine, njegov nasljednik Nikolas Maduro preuzeo je sistem koji je već bio neodrživ. Pad cijena nafte, u kombinaciji sa rigidnim kontrolama cijena, državnim monopolima i potpunim slomom proizvodnje, doveo je do hiperinflacije, nestašica hrane i lijekova, kolapsa valute i masovnog egzodusa stanovništva. Venecuela nije propala zbog "lošeg upravljanja", izolovanih grešaka ili puke korupcije, već zbog dugoročnog, sistemskog izbora socijalizma kao ekonomskog modela. 

Današnja humanitarna katastrofa u Venecueli nije istorijska nesreća, već školski primjer dugoročnih posljedica socijalizma u praksi: centralizacije, negiranja tržišta i uništavanja institucionalnih temelja privrede. Sve ostalo - sankcije, spoljašnji faktori, loši lideri - sekundarno je u odnosu na osnovnu činjenicu: sistem koji eliminiše tržište i privatnu inicijativu neminovno eliminiše i prosperitet. Tokom vrhunca nestašica hrane 2016. i 2017. godine, u periodu najdublje ekonomske i humanitarne krize u Venecueli, pojedini lokalni i državni zvaničnici su javno relativizovali opštu glad savjetima poput "alternativnih izvora ishrane", gdje su svojim građanima objasnili kako sigurno da pojedu svoje kućne ljubimce, što je postalo simbol potpunog sloma sistema.

Sjedinjene Države su odavno klasifikovale vlast u Karakasu kao glavni destabilizujući faktor u državi i regionu, a mandat Nikolasa Madura kao nelegitiman, optužujući ga da je pokrao zadnje izbore i da građane Venecuele drži kao taoce, a 26. marta 2020. američko Ministarstvo pravde je podiglo optužnicu protiv Nikolasa Madura i više zvaničnika, tereteći ih za "narko-terorizam" i šverc kokaina u saradnji s FARK-om, uz nagradu od 15 miliona dolara za informacije koje vode ka Madurovom hapšenju.
U okviru šire kampanje protiv "narko-terorizma" u regionu, Stejt department je 24. novembra 2025. označio "Cartel de los Soles" kao stranu terorističku organizaciju. Ova narko-mreža se dovodi u vezu sa dijelovima venecuelanskog državnog aparata, pa je tako Trampova administracija označila i kompletan režim Nikolasa Madura kao teroristički.

• Strateška prednost

Vojni napadi na ovu narko-mrežu izvršeni su 11. oktobra 2025. kada su američke vojne misije u Karibima izvele napade na sumnjive brodove, pri čemu su uništena najmanje četiri plovila, a 21 osoba je poginula. Ovo je, naravno, kulminiralo 3. januara 2026. godine, kada su Sjedinjene Države izvele kompleksnu vojnu operaciju u kojoj su zarobile predsjednika Nikolasa Madura i njegovu suprugu i isporučile ih na američko tlo, gdje ih čeka sudski proces i doživotni zatvor. Iako je još nejasno da li će doći do većeg vojnog okršaja između Venecuele i Sjedinjenih Država, Trampova odluka da vojno interveniše u Venecueli je odraz američke imperijalne politike i želje da Sjedinjene Države i američke kompanije kontrolišu naftne rezerve i izvorišta u Venecueli. S obzirom na to da Venecuela ima najveće rezerve nafte na svijetu, koje su veće čak i od saudijskih, to u slučaju većih vojnih sukoba može predstavljati veliku stratešku prednost.Međutim, to samo po sebi ne objašnjava intenzitet američkog pritiska na režim Nikolasa Madura. Ključni problem za Vašington nije bila sama energija, već činjenica da se Venecuela, još od vremena Huga Čaveza, pozicionirala kao strateški saveznik Irana u zapadnoj hemisferi. Time je Karakas postao rijedak slučaj države u neposrednom američkom geopolitičkom okruženju koja je otvoreno gradila političku, energetsku, finansijsku i bezbjednosnu saradnju sa Iranom.

Tokom dvije decenije potpisano je više od 250 bilateralnih sporazuma između Karakasa i Teherana, uključujući saradnju u energetici, bankarstvu, industriji, logistici i zaobilaženju međunarodnih sankcija. Venecuela je Iranu omogućila pristup finansijskim kanalima, logističkim rutama i političkom uporištu u Latinskoj Americi, dok je Iran zauzvrat pomagao Venecueli gorivom, tehnologijom i političkom podrškom u trenucima potpunog ekonomskog sloma. Za američku stratešku zajednicu to je značilo uvođenje iranskog uticaja u američko "dvorište".

Maduro nije postao meta zato što je bio autoritaran, jer takvih režima ima mnogo, već zato što je predvodio geopolitički neprijateljski projekat koji je povezivao socijalističku Latinsku Ameriku, Iran i šire antiameričke strukture u multipolarnom svijetu. Drugim riječima, nafta je bila faktor, ali Iran je bio okidač.

Monroova doktrina, koja predstavlja kamen temeljac spoljne politike Sjedinjenih Država, podrazumijeva vojno i političko odsustvo stranih sila u zapadnoj hemisferi, pa se ovakva vojna operacija može klasifikovati kao Trampovo sprovođenje Monroove doktrine. Međutim, ovo nije Monroova doktrina, jer ne postoji direktna vojna opasnost po SAD u zapadnoj hemisferi, kao što je to bio slučaj za vrijeme kubanske krize. S obzirom na to da svijet prolazi kroz period geopolitičke fragmentacije u kojem se formiraju novi geopolitički blokovi, ovo je svakako Trampov pokušaj da jasno definiše sferu američkog uticaja.

U krajnjem ishodu ovo je još jedno narušavanje međunarodnog sistema zasnovanog na pravilima i normama, što za manje države predstavlja svojevrsnu egzistencijalnu krizu. Velike sile svojim postupcima guraju čitav svijet u bezbjednosnu dilemu, gdje je vojna eskalacija sa jedne strane praćena eskalacijama sa druge. Na red je došao i Grenland, koji Sjedinjene Države mogu da preuzmu od Danske bez većeg političkog i vojnog otpora, a sukob sa Iranom se čini neizbježnim.

Za manje države ovo je velika lekcija: ako žele da prežive i zadrže svoj suverenitet u međunarodnim odnosima, ne smiju da naljute velike sile. Raduje činjenica da je Republika Srpska ostvarila pozitivne pomake u svom odnosu sa Sjedinjenim Državama, jer time ne samo da garantuje svoj suverenitet i političku autonomiju, već i sigurnost svim svojim građanima u periodu globalnih geopolitičkih nestabilnosti.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.