Specijalno vaspitanje

Evropska unija ponovo poseže za dobro poznatim receptom. Kada politički problem postane previše komplikovan, a evropske institucije nemaju jasno rješenje, na scenu stupa spasilac sa titulom specijalni predstavnik.

Iz Brisela je najavljeno imenovanje specijalnog predstavnika za Kipar, koji je 50 godina podijeljen. Još jedna krizna tačka dobiće svog specijalca. Ali postavlja se pitanje, koliko je tih specijalnih predstavnika zaista nešto pozitivno uradilo i promijenilo?

Specijalni predstavnici godinama su putovali od jedne krizne tačke do druge. Bili su zaduženi za Balkan, Bliski istok, Južni Kavkaz, Sahel, Rog Afrike, Centralnu Aziju i brojna druga područja gdje su se ukrštali interesi velikih sila. Mijenjali su se ljudi, ali su problemi ostajali.

Najbolji primjer tog fenomena je BiH. Zemlja koja je nakon rata dobila jedan od najvećih međunarodnih eksperimenata postala je svojevrsni muzej specijalnih predstavnika. Od lorda Pedija Ešdauna, preko Kristijana Švarc-Šilinga, Miroslava Lajčaka, Volfganga Petriča i Valentina Incka, pa sve do Kristijana Šmita. Za tri decenije BiH je dobila brojne strategije, akcione planove, mape puta i reformske agende. Dobijala je i snažne poruke, rokove, upozorenja i diplomatske pritiske. Uvođene su i sankcije. Paradoks, sve je praćeno pričama o demokratiji i vladavini prava.

Otkud tolika potreba evropskih institucija da u pojedinim zemljama održavaju modele upravljanja koji podsjećaju na protektorate? Ako se jedna zemlja decenijama drži pod specijalnim  nadzorom, onda se mora postaviti pitanje gdje prestaje pomoć, a počinje političko tutorstvo.

Demokratija ne može biti princip koji važi samo onda kada politički rezultati odgovaraju očekivanjima velikih centara moći. Ako se nekome govori da mora sam graditi institucije, a istovremeno mu se na adresu stanovanja  šalju specijalci sa bonskim ovlašćenjima, onda tu nema suvereniteta.

Brisel, naime, sve više liči na centar moći koji vjeruje da bolje od samih naroda zna šta je dobro za njih. Iz udobnosti evropskih kancelarija šalju se misije, strategije i predstavnici koji treba da rješavaju probleme koje su upravo te politike često ostavile nedovršenim. Tako se stvara začarani krug. Što je više specijalaca, to je manje stvarne političke odgovornosti. Što je više nadzora, to je manje prostora za razvoj domaćih institucija.

Evropska unija, koja se često predstavlja kao zaštitnik demokratije i suvereniteta, morala bi konačno da odgovori na neprijatno pitanje, može li se demokratija graditi tamo gdje se ključne političke odluke i dalje donose uz pritisak i nadzor spolja? Demokratija nije samo pravo na izbor, već i pravo da se snose posljedice sopstvenih izbora.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.