Iznad grada

Na početku jednog svog čuvenog zapisa o Sarajevu Ivo Andrić piše: "Gledan ovako sa visine, taj grad nam govori svojim građevinama, baštama i ulicama koje su ispisane i nacrtane na padinama strmih bregova kao na stranicama napola otvorene knjige".

Ne treba biti pretjerano upućen u Andrićev opus da bi se prepoznalo da on ovdje zapravo parafrazira samog sebe, odnosno ono što je u romanu "Travnička hronika" napisao o jednom drugom gradu, onom u kojem se rodio. 

A opet, ni to nije čudno, gradovi u Bosni vrlo često su kotlinski, a u takvim gradovima kuće i ulice prirodno iskrsavaju na padinama koje je, evo, upravo ovaj pisac nezaboravno uporedio baš sa stranicama otvorene knjige. Na tom tragu sam prije više od dvadeset godina napisao jedan duži esej, a za konferenciju koja je povodom tridesete godišnjice Andrićeve smrti održana na Franjevačkoj teologiji u Sarajevu. Pamtim tu priliku i zbog susreta sa Miroslavom Karaulcem, jednim od najnadahnutijih tumača Andrića svih vremena koji je već bio narušenog zdravlja i koji je preminuo nekoliko godina kasnije. 

VIZUELNI MODEL

Sjetio sam se toga nedavno kad sam baš u novinama, koje upravo čitate, naišao na zanimljiv i informativan članak Željke Domazet o svečanoj sjednici Skupštine opštine Istočni Stari Grad uoči slave opštine Svetog Pantelejmona, kada je načelnik opštine Bojo Gašanović najavio izgradnju kulturno-memorijalnog kompleksa u čast Andriću, na Hreši i Trebeviću. 

Kao član Programskog savjeta Galerije "Žarko Vidović" u Istočnom Sarajevu znao sam da ovakva ideja postoji, ali me je prijatno iznenadila promptnost i efikasnost. Tu treba pohvaliti operativnu "logistiku" Gašanovićevu i spremnost da prepozna potencijal ideje. U pomenutom članku citirane su vrlo promišljene izjave Borjana Mitrovića, autora knjige "Leksikon Andrićevog Sarajeva" te Miljana Popića, profesora Filozofskog fakulteta u Istočnom Sarajevu i predsjednika programskog savjeta Galerije "Žarko Vidović". Vrlo je umjetnički inspirativna odluka da se kao vizuelni "model" budućeg spomenika iskoristi čuvena fotografija Andrića koji posmatra Sarajevo sa padina Trebevića, fotografija koja bi mogla da prati upravo esej koji smo ovdje citirali na početku. 

TRI GRADA

Poznavaoci Andrićevog djela često će njegovo nedovršeno remek-djelo "Omer-paša Latas" zvati i "Sarajevskom hronikom". Poznato je, mada ne i pretjerano često komentarisano, da je podnaslov ranih izdanja "Na Drini ćuprije" bio "Višegradska hronika". Na sličan "hroničarski" način, dakle, Andrić je odao počast trima ključnim gradovima za njegovo formiranje. 

Zahvaljujući ljudima okupljenim oko Memorijalnog muzeja "Rodna kuća Ive Andrića”, prvenstveno Enesu Škrgi i njegovim kolegama i saradnicima, kao i nekom specifičnom zavičajnom ponosu Travničana spram Andrića, uprkos negativnom stavu prema ovom piscu koji je posljednjih  decenija prevladao među korifejima bošnjačke nacionalne i akademske elite, uspomena na Andrića se u njegovom rodnom gradu i danas dostojno čuva. Andrić se u Višegrad simbolično "vratio”, ponajviše zahvaljujući Emiru Kusturici. Naposljetku, Andrićeva simbolička baština u današnjem Sarajevu ima vrlo ambivalentnu sudbinu. 

On nije potpuno izbrisan iz kulture sjećanja, ali "stubovi” na kojima njegova poetika stoji: od Vuka i Njegoša do "Mlade Bosne" dobili su skoro isključivo negativnu auru. Ipak, teritorija Sarajeva o kojem je Andrić pisao, danas makar i mnogo manjim dijelom pripada i gradu Istočno Sarajevo. Tu kultura sjećanja čuva uspomenu na Njegoša, Vuka i "Mladu Bosnu", pa je sasvim prirodno da se oda počast i Andriću. 

NOVI ŽIVOT

Za istoriju nije atipično da se gradovi u mnogo čemu mijenjaju. U nekoliko vijekova prije kraja dvadesetog vijeka Sarajevo je bilo jedan od ključnih gradova srpske istorije. Ne bi bilo dobro da se srpska kultura te tradicije odriče na način na koji se katkad znaju naslutiti takve inadžijske tendencije. U tom smislu je neobično simbolički snažan podatak da je svoje kultno i programsko predavanje o Njegošu kao "tragičnom junaka kosovske misli” Andrić isprva trebalo da održi u Sarajevu u oktobru mjesecu 1934, ali da je zbog atentata na kralja Aleksandra moralo biti otkazano pa je, umjesto toga održano na Kolarcu krajem decembra iste godine. Uostalom, nije ni bošnjačka književno-akademska elita o Njegošu uvijek mislila isto. 

Niko drugi do Muhsin Rizvić, autor studije "Bosanski muslimani u Andrićevom svijetu”, u akademsko-metodološkom smislu vjerovatno najstručnije napisane knjige iz žanra "Andrić kao islamofob” (uz svu apsurdnost temeljne teze), napisao je takođe i knjigu "Kroz Gorski vijenac”, izuzetno pozitivno intoniranu studiju o najslavnijem Njegoševom djelu. Konferencija na Franjevačkoj teologiji koju sam već pomenuo održana je takođe na svojevrsnoj "margini”, a ne u organizaciji nekog užeknjiževnog institucionalnog "entiteta”, jer Andrić je u Sarajevu bivao "tolerisan” onoliko koliko je mogao biti "integrisan” u poželjan novi profil Sarajeva. 

To se u međuvremenu nije promijenilo, mada se čisto nominalno pozivanje na "našeg nobelovca” marketinški i dalje priziva. Čudno je to, imamo li u vidu da je taj pisac pisao ovako: "Samo dole, u dnu vidika, gde prestaje stari grad, i počinje slobodna ravnica, ima još trag dnevne svetlosti. U posrednom, rumenom odblesku već skrivenog sunca belasa se dim fabričkih dimnjaka i naslućuju krovovi novih naselja. Tamo novi ljudi novih naraštaja ovog starog grada zidaju i grade novo. Sporo i mučno, jer sporo i mučno se ostvaruju velike stvari, biće tamo dole u ravnici savladana prošlost, prevaziđena istorija. Ispod te na oko devičanske ravnice počivaju u bogatim naslagama tragovi preistorijskih naselja, mozaici i miljokazi rimske epohe i novac i oružje srednjovekovne Bosne, a na njoj se grade fabrike i stanovi i pomaljaju oblici novog života. 

Pomaljaju se sporo i mučno, ali sigurno, po neumitnim zakonima društvenog razvitka. I u koje god doba dana i sa koga god uzvišenja bacite pogled na Sarajevo, vi uvek i nehotice pomislite isto. To je grad. Grad koji i dotrajava i umire, i u isto vreme se rađa i preobražava”. I iz ovog odlomka se vidi da je Andrić znao da su istorije gradova "heraklitovske”, da se vremenom mnogo toga mijenja. A Istočno Sarajevo kao administrativno mlada lokalna zajednica ovim pokazuje da zna, da prepozna da se naslanja na mnogo dužu tradiciju od zvaničnog datuma formiranja.  

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.