Sabrani da bismo trajali

Vijekovi su nas trošili, lomili i rasipali. Ali nas nisu poništili. Zato se i danas, jasnije nego ikada, nameće pitanje: da li ćemo ostati sabrani ili ćemo nestati rasuti po svijetu? Ko smo - i kako ćemo trajati? Srpstvo je kao jedan veliki točak koji se sporije ili brže okreće u željenom pravcu.

Prvi krug odgovornosti za ispravan pravac i brzinu okretanja toga točka predstavljaju: Republika Srbija, Republika Srpska, Crna Gora, srpska dijaspora i Srpska pravoslavna crkva. Drugi krug odgovornosti čine brojna kulturna, prosvjetna, privredna, sportska i druga patriotska udruženja građana. Svi oni na svoj način doprinose snaženju srpskog nacionalnog bića. Treći krug odgovornosti čini pojedinac, bilo da je Srbin, srpski potomak ili srpski prijatelj koji kroz svoje individualno djelovanje na neki način doprinosi jačanju srpstva.

Sve to zajedno odvija se kroz jedan proces koji možemo posmatrati kroz tri ravni. Prva je ravan "srpskog stanovišta" - kao svijesti o sebi. Druga je ravan "srpskog sveta" - kao oblika organizovanja te svijesti. Treća je ravan "Velike Srbije" - kao etikete koja je spolja lijepljena svakoj srpskoj težnji ka sabiranju.

"Srpsko stanovište" nije parola, već prije svega samosvijest, ali istovremeno i metod. To je odluka da se istorija, politika i kultura posmatraju iz ugla sopstvenog iskustva, a ne kroz nametnute tuđe interpretacije. Još je Slobodan Jovanović upozoravao da narod koji izgubi sposobnost da misli iz sopstvenog ugla prestaje da bude politički subjekt. Kao što svaki čovjek gleda svijet kroz svoje oči, tako i narod mora imati pravo na svoj ugao gledanja, na osnovu koga sebi zauzima poziciju subjekta koji ne prestaje da bude samo statistički podatak u tuđim analizama. Zbog postojanja toga stanovišta srpski narod stiče pravo i na sopstvenu strategiju kulturnog i nacionalnog povezivanja. Tu počinje druga ravan.

Proces i ideja

"Srpski svet" bez razloga plaši srpske susjede, a sa razlogom srpske neprijatelje. On nije teritorijalni projekat, već integrativni proces. To nije agresivna ideja. To je saborna ideja. Kao rijeka koja sakuplja svoje pritoke, ona ne traži tuđe obale, već sabira svoje vode da ne presuši.

Ideja "srpskog sveta" je potreba jednog istorijskog naroda da se sabere, osvijesti i organizuje oko sopstvene kulturno-istorijske i duhovne baštine. U vremenu globalnih turbulencija, kada se identiteti brojnih naroda razgrađuju u korist nadnacionalnih institucija, srpski narod ima pravo, ali i obavezu da planski, organizovano i transparentno vrši sopstvenu integraciju diljem planete Zemlje, bez izvinjenja bilo kome.

Osnova te integracije su svakako identitetski kriterijumi: srpski jezik, ćiriličko pismo i Srpska pravoslavna crkva.

"Srpski svet" znači planetarno objedinjavanje Srba, ljudi srpskog porijekla i prijatelja srpskog naroda oko ideje srpstva kao zajedničkog istorijskog iskustva, kulturnog koda i duhovnog nasljeđa. On nije usmjeren protiv bilo kog naroda, a pogotovo ne protiv susjeda. Ne podrazumijeva agresivnost, teritorijalne pretenzije ili nametanje bilo čega, bilo kome. Njegov smisao je integracija, grupisanje i povećana komunikacija među ljudima koji dijele iste vrijednosti - koji se osjećaju braćom po krvi, braćom po kulturi i braćom po vjeri. Dakle, koji se osjećaju svoji u društvu bližnjega svoga.

Ideja "Velike Srbije" postala je politička etiketa od onih kojima je strah određivao oblik svijesti. Svaka srpska težnja oslobođenja i ujedinjenja u XIX i XX vijeku dobijala je istu oznaku - "Velika Srbija". Taj termin nije nastao kao samodefinicija, već kao politička kvalifikacija u okviru austrougarske i njemačke geopolitike na Balkanu. U krugovima berlinsko-bečke istoriografske škole srpski nacionalni pokreti tumačeni su kroz prizmu opasnosti po imperijalne interese. Tako je nastala matrica: svaka srpska integracija postaje prijetnja. Svaka sabornost postaje ekspanzija. Svaka kulturna povezanost postaje projekat dominacije. Kako nekada, tako i danas.

Ta etiketa je vremenom postala instrument političkog pritiska i sredstvo zastrašivanja srpskih susjeda. No, samo ponavljanje jedne sintagme ne pretvara je u istinu. Istina se mjeri stvarnom namjerom i vidljivim djelovanjem. A ako je "srpski svet" nenasilan, transparentan i usmjeren na kulturnu i ekonomsku saradnju, onda je on suprotnost onome što mu se pripisuje. Zato je pogrešno prihvatiti nametnutu krivicu i odustati od sopstvenog povezivanja. Narod koji se plaši sopstvene sabornosti pokazuje znakove samoodricanja.

U tom kontekstu, Republika Srbija, Republika Srpska i Crna Gora predstavljaju matice srpskog naroda. Srbi koji žive van ovih prostora čine dijasporu, odnosno rasijanje. Između matica srpska integracija odvija se kroz izgradnju čvrstih infrastrukturnih, privrednih i kulturnih veza: autoputeva, željezničkih koridora, zajedničkih energetskih sistema, zajedničkih obrazovnih, naučnih i privrednih projekata. Državne granice, ako se već ne mogu ukinuti, onda treba da budu što je više moguće prohodne za slobodan protok ljudi, kapitala i ideja. One moraju postati mostovi, a ne zidovi.

Dijaspora

Metod djelovanja prema dijaspori ne smije biti sporadičan ni simboličan, već strateški i kontinuiran. Rasijanje nije folklorna uspomena na zavičaj, već živi dio nacionalnog organizma. Zato saradnja sa dijasporom mora počivati na jasnoj državnoj politici, kulturnoj diplomatiji i oslanjanju na institucije koje već decenijama njeguju srpsku tradiciju i identitet, poput Matice srpske i SPKD Prosvjeta. Upravo takve ustanove mogu postati nosioci srpske "meke moći" u svijetu, kao što su to Britanski savjet ili Geteov institut kod drugih naroda. Umrežavanjem kulturnih centara, jačanjem nastave srpskog jezika i povezivanjem privrednih inicijativa, dijaspora može postati aktivan činilac razvoja i snažan oslonac nacionalne integracije.

Nezaobilaznu ulogu u ovom procesu ima Srpska pravoslavna crkva. Ona nije politički instrument, već duhovni temelj identiteta. U oblasti duhovnosti, obrazovanja i očuvanja tradicije, Crkva može dati snažan doprinos integrativnim procesima srpskog nacionalnog bića, povezujući generacije i prostore unutar istog duhovnog horizonta.

Da bi sve ovo prestalo biti apstrakcija, a postalo realnost potrebna je jasna vizija, strategija i akcioni plan. Državna rukovodstva matica - za početak Srbija i Republika Srpska - moraju institucionalizovati saradnju kroz zajednička tijela, koordinaciju politika i dugoročne programe. Izgradnja "srpskog sveta" nije kampanjska tema, već istorijska odgovornost političara svih generacija.

Istorijski gledano, ideja sabiranja nije nova, niti je nastala kao reakcija na savremene okolnosti. Još u XIX vijeku srpski narod je, rasut u više država i carstava, težio kulturnom i političkom povezivanju. Ta težnja nije bila izraz ekspanzije, već nastojanje da se očuva identitet i obezbijedi trajanje. Tokom XX vijeka, posebno u periodu titoističkog komunizma, srpski nacionalni subjektivitet bio je potiskivan i razbijan. Raspad zajedničke države i stvaranje nove političke realnosti na ovim prostorima otvorio je novu fazu - fazu redefinisanja i oživljavanja potrebe za afirmacijom srpske nacionalne svijesti.

Zajednička deklaracija Republike Srbije i Republike Srpske iz 2024. godine predstavlja pokušaj da se taj proces institucionalizuje i usmjeri. Ali da bi ideja postala stvarnost, potrebni su dugoročna vizija, politička zrelost i ljudi spremni da nacionalni interes stave iznad dnevne politike. Do tada Rezolucija više zvuči kao obećanje nego izvjesnost.

Prigovori koncepciji "srpskog sveta" dolaziće, prije svega, od onih koji u svakom obliku srpske integracije vide prijetnju sopstvenim narativima. Na takve kritike ne treba trošiti previše energije.

Ideja bez strategije ostaje parola. Strategija bez institucija ostaje želja. A narod bez sabornosti ostaje rasut.

Zato izbor nije između veličine i skromnosti, već između rasutosti i cjelovitosti. Ili ćemo se organizovati oko sopstvenog identiteta - ili ćemo prepustiti drugima da nas definišu.

Sabornost nije prijetnja nikome. Ona je uslov opstanka. A opstanak nije pitanje ambicije, već pitanje odgovornosti.

Samo narod koji je sabran - može da traje.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.