Rekvijem za istorijske iskušenike

Godinu dana nakon što mu je dodijeljena Nobelova nagrada za književnost, Vilijam Fokner je objavio roman “Rekvijem za iskušenicu”. U tom romanu je i često citirani rečenički diptih: “Prošlost nije mrtva. Nije čak ni prošla.”

Kad u ljeto 1962. godine ovaj ikonični pisac američkog juga umre, aktuelni književni nobelovac biće autor pripovijetke “Letovanje na jugu”, onaj koji bi komotno mogao da potpiše citirane Foknerove rečenice, Ivo Andrić. Pet godina mlađi od Andrića, Fokner je Prvi svjetski rat dočekao kao sedamnaestogodišnjak. 

Ipak, kad Amerika uđe u rat, prijaviće se kao dobrovoljac. Bio je krhke građe i nizak, pa nije prihvaćen. Ipak, bilo mu je toliko stalo do toga da obuče uniformu, da je otišao u Kanadu da se tamo prijavi. Tamo su ga primili i poslali na obuku, ali front i borbe nije vidio jer se rat završio. Ipak, duga sjenka Prvog svjetskog rata i njegovih posljedica uticaće itekako na njegovu proza i u smislu tematike i stila. 

• ISTORIJSKE  AMBIVALENCIJE

Ova uvodna literarna paralela tu je kao neka vrsta konteksta za moto pod kojim ovaj tekst nastaje, moto koji je zamišljen u vidu citiranog Foknerovog iskaza. 

A kontekst se tiče povoda za Prvi svjetski rat, odnosno Sarajevskog atentata. Čitalac sluti da “ciljam” na skorašnju odluku vlasti u Sarajevu da se na lokalitetu Latinske ćuprije ponovo “ukaže” spomenik nadvojvodi Franji Ferdinandu i njegovoj supruzi Sofiji koje je na Vidovdan 1914. ustrelio Gavrilo Princip. Sarajevski atentat je jedan od rijetkih događaja koji su se desili “na našim stranama”, a da su ostavili istinski globalne posljedice. 

Stoga i nije čudno da se pamti i šire od udžbenika istorije. A način na koji se institucionalno pamti govori nam više o sadašnjosti nego o prošlosti, kako u Kraljevini Jugoslaviji, tako i u SFRJ te današnjoj BiH. Pisano je o tome relativno mnogo, ali možda vrijedi ukratko sumirati te različite pozicije. U Kraljevini Jugoslaviji institucionalna politika spram uspomene na Mladu Bosnu bila je ambivalentna. S jedne strane, zemlja je i nastala iz snova Mladobosanaca, s druge strane, Golubić i Mehmedbašić su bili bliski Apisu osuđenom u Solunskom procesu, a i kralj Aleksandar kao krunisana glava nije baš sa simpatijom gledao na atentatore na aristokratske vladare. (Uostalom, i sam Aleksandar će poginuti kao žrtva atentata, istini za volju kao žrtva zavjere čijim je organizatorima praktično nemoguće pronaći bilo kakve istorijske “olakšavajuće okolnosti”.) 

Socijalistička Jugoslavija je u Mladoj Bosni s razlogom prepoznala proto-Jugoslovene i proto-komuniste, fokusirajući se na doktora Mladena Stojanovića i Gavrilovog sinovca Slobodana Principa-Selju, a mudro ignorišući figure poput Jevđevića i Parežanina. U nezavisnoj Bosni i Hercegovini pak, u najvećoj mogućoj simplifikaciji, Bošnjaci i Hrvati idealizuju Austro-Ugarsku, dok Srbi njeguju pozitivno istorijsko sjećanje na omladinsku grupaciju koja je svojim djelovanjem posredno uništila Dunavsku (“crno-žutu”) monarhiju. 

• BOLjA PROŠLOST

I u vrijeme same okupacije i aneksije, lokalni saveznici temeljno katoličke monarhije bili su, naravno, katolici u BiH, što će reći u najvećoj mjeri Hrvati. S početka habsburške vlasti u BiH, Srbi i Bošnjaci su se čak i zajedno dizali na bune. Tada su Kalaj i ostali krenuli sa politikom “zavadi, pa vladaj”. 

Ključni cilj je bio što je intenzivnije moguće odvajanje Južnih Slavena u monarhiji od nezavisne Srbije (kao i od nezavisne Crne Gore, uostalom). Koncept jedinstvene bosanske nacije imponovao je Bošnjacima. Tako je postalo moguće da isti ljudi i njihovi potomci koji su pod Hadži-Lojom ozbiljno namučili okupatorsku Austro-ugarsku vojsku postanu najlojalniji mogući podanici kralja i cara Franca Jozefa. Otud se danas zvanična bošnjačka istorija više ponosi učešćem bosanskih muslimana u redovima Austro-Ugarske vojske, nego otporu toj istoj vojsci samo tri-četiri decenije ranije. 

Iz te “brazde” stiže ideja o obnovi spomenika Ferdinandu i Sofiji, kao i vehementne osude Principa kao tobožnjeg “šovena”. Zaboravlja se da je i Safet Isović, između ostalog i jedan od osnivača Stranke demokratske akcije, poneseno pjevao o “mladom junaku” Gavrilu Principu. Habsburška epoha se u toj interpretaciji istorije posmatra kao bel epok, zlatno doba i bolja prošlost, dok se Kraljevina Jugoslavija, koju je snažno podržavala i odobravala zasigurno natpolovična većina tadašnjeg stanovništva BiH retroaktivno proglašava navodnom “okupacijom”. 

• NIJANSE

Nema, reklo bi se, države koja je u zvaničnom bošnjačkom javnom i medijskom diskursu satanizovana više od Kraljevine Jugoslavije. Apsurdno je to jer je Spahina Jugoslovenska muslimanska organizacija za koju su preci današnjih Bošnjaka listom glasali presudno uticala da se usvoji Vidovdanski ustav, jer je ista ta JMO učestvovala u skoro svim vladama u Kraljevini i po pravilu bivala dio parlamentarne većine, jer je u to vrijeme bilo i velikog napretka u obrazovanju. 

Koliko god hrvatsko nezadovoljstvo pozicijom u Kraljevini bilo njen najveći problem, današnja hrvatska istoriografija ipak priznaje, primjera radi, da se veliki dio moderne urbanizacije Zagreba desio baš u epohi Kraljevine Jugoslavije. Među bošnjačkim istoričarima se ova zemlja najčešće satanizuje, uz rijetke izuzetke poput nekih publicista koji priznaju da su se uvažavala vjerska prava i da su, primjera radi, muslimanski regruti u vojsci Kraljevini mogli da poštuju vjerske zabrane u ishrani. U cijeloj inicijativi oko spomenika Ferdinandu i Sofiji stoga i ne iznenađuje stav “mejnstrima” koliko su ipak ohrabrujući poneki glasovi iz “političkog Sarajeva” koji se usuđuju da tamošnju zvaničnu poziciju nijansiraju. 

To je čak pomalo i iskorak u odnosu na period od prije nekoliko godina. Uostalom, praktično sva imena ulica u Sarajevu koja su pamtila Sarajevski atentat i Mladu Bosnu su izbrisana, a aktivnom pozitivnom istorijskom sjećanju na ove mlade revolucionare odavno je ispisan rekvijem. Ovim se takva istorijska perspektiva samo dodatno legitimiše. 

Trenutno izgleda kao da će takva perspektiva u Sarajevu ostati trajno, ali u istoriji samo mijena stalna jest. Uostalom, i ona prošla oficijelna perspektiva svojevremeno je djelovala stabilno. Većini običnih ljudi iz različitih bosanskohercegovačkih entiteta preostaje ona često medijska floskula da istoriju treba ostaviti istoričarima.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.