Istorijske lekcije iz realpolitike

Predsjednik SAD Donald Tramp je 28. marta ove godine nominovao Marka Brnovića za ambasadora SAD u Srbiji i time joj ponudio stratešku i ekonomsku saradnju. Međutim, ova ponuda nije bila prepoznata ni od strane građana ni političke elite u Srbiji, zbog čega je nominacija Marka Brnovića na kraju i povučena.

Uloga velikih sila

Srbi od Ilije Garašanina i njegovog "Načertanija" nemaju jasno definisanu spoljnu politiku. U svojim diplomatskim inicijativama, Srbija pokušava da održi Titovu ideju nesvrstane sile, zbog čega je često okarakterisana u zapadnim krugovima kao država koja sjedi na dvije stolice. Međutim, politika nesvrstanih je bila moguća jedino u bipolarnom svijetu, jer je u takvoj konstalaciji sila postojala najveća opasnost od nuklearnog sukoba pa do većih vojnih intervencija nikad nije ni došlo. Današnji svijet karakteriše multipolarnost i pojava hibridnih ratova, tj. indirektnih sukoba velikih sila preko kičmi manjih država, što se trenutno i odvija u Ukrajini i na Bliskom istoku.

Balkan je kroz istoriju bio žarište i mjesto gdje su se slični sukobi redovno odvijali pa je posebno radovala činjenica da je u Bijelu kuću došao Donald Tramp, biznismen, čiji je spoljnopolitički program bio zasnovan na ekonomskoj saradnji, a ne vojnim sukobima. Iako još treba da opravda tu etiketu, Donald Tramp je Srbiji ponudio ekonomsku i stratešku saradnju kroz nominaciju Marka Brnovića, ali je tu ponudu i povukao, jer u Beogradu nije vidio istu želju za saradnjom. Sa ovom odlukom Donald Tramp lagano drma američku stolicu na kojoj Srbija isto pokušava da sjedi, čime dovodi u pitanje i cjelokupnu ideju Srbije kao nesvrstane sile. Kako se Srbija ne bi vratila u istu krvavu istorijsku epizodu, neophodno je dobro razumjeti trenutni momenat, ali i slične epizode iz prošlosti.

U istorijskom pogledu, Mihailo Obrenović je vjerovatno i najškolovaniji vladar Srbije. Pored toga što je reformisao i modernizovao srpsku državu, koja je pod vlašću Osmanskog carstva kulturološki unazadovala, njegovu vlast je obilježila domišljata spoljna politika. Očekujući da će doći do rata sa Osmanskim carstvom, knez Mihailo je gradio strateške odnose sa drugim balkanskim državama. Iako je mogao da mobiliše 150.000 ljudi, bio je svjestan da ti ljudi nisu adekvatno opremljeni i obučeni, kao i da nema dovoljno oficira.  Uprkos tome, knez Mihailo je koristio ovu cifru, pa je vještom diplomatijom uspio da oslobodi od Turaka mnoge okupirane srpske gradove bez opaljenog metka.

Nakon ovih istorijskih uspjeha, na kneza Mihaila su uslijedili napadi koje je predvodio poslanik u ugarskom saboru Svetozar Miletić i Ujedinjena omladina srpska, istakavši da "za gradove nije potekla ni kap junačke srpske krvi". Kasnije je utvrđeno da su ovi napadi bili orkestrirani od strane Beča, jer je grof Andraš ponudio da Srbija odustane od širenja na Ugarsku, a da zauzvrat dobije Bosnu do Neretve i Vrbasa. Ovakvo rješenje nije odgovaralo Austriji i Turskoj, koje su željele da se prošire na Balkanu, ni Rusiji kojoj su odgovarali balkanski ustanci, kao ni Engleskoj koja je bila protiv samostalne Srbije. Svim velikim silama je bilo u interesu da se smakne knez Mihailo Obrenović sa prestola, a da se na njegovo mjesto dovedu ljudi koji bi sprovodili ratnu politiku, što se i dogodilo atentatom na kneza Mihaila 29. maja 1868. godine i događajima koji su uslijedili. Ovo je možda i prva lekcija iz realpolitike koju Srbi još nisu naučili: bez prave podrške barem jedne velike sile, nema realizacije nacionalnih interesa.

Vijek propale spoljne politike

Dvadeseti vijek je bio istorijski najkrvaviji za čovječanstvo, ali i cjelokupan srpski narod. On je rezultat globalnih kretanja koja su bila nezaustavljiva, ali i loše proračunate radikalske politike, koja od perioda Nikole Pašića daje premisu ličnim profitima i kratkoročnim interesima pojedinaca, umjesto opštem dobru. Odluka kralja Aleksandra Karađorđevića da stvori Jugoslaviju sa drugim južnoslovenskim narodima na Balkanu, iako su otvoreno pokazali animozitet prema Srbima, čime je odbio Londonski sporazum i Vudro Vilsonov plan stvaranja proširene Kraljevine Srbije spada u red većih istorijskih grešaka srpskih vladara.  Ovo je bila ne samo loša odluka za srpski narod, već i za kralja Aleksandra Karađorđevića koji je na kraju svoj život izgubio upravo od pripadnika ustaškog pokreta u francuskom gradu Marseju.

Među Karađorđevićima je jedini knez Pavle demonstrirao shvatanje međunarodne politike, pa je u želji da spasi srpski narod od neminovnih stradanja i nacističke čizme, potpisao Trojni pakt sa Hitlerom. Nažalost, nije uspio na vrijeme da se vrati u Jugoslaviju kako bi narodu predočio na šta je tačno obavezao Jugoslaviju, jer su u Beogradu već osvanuli slogani "Bolje rat nego pakt, bolje grob nego rob". Istoričari vjeruju da su ove proteste inicirali Englezi, kako bi Hitler određeni broj bombardera koji su danonoćno bombardovali London poslao upravo na Jugoslaviju i tako im pružio momenat oduška. Kasnije su se pojavile i određene teze koje su sugerisale da su i Sovjeti umiješali svoje prste u proteste, kako bi svrgnuli monarhiju i nametnuli komunizam u Jugoslaviji. Jugoslavija je pala u Aprilskom ratu u roku od 11 dana, a slogani sa protesta su se obistinili, pa je veliki broj Srba završio u masovnim grobnicama u NDH. Ove dvije istorijske lekcije ukazuju na razlikovanje između mogućnosti i realnosti u međunarodnoj politici, kao i o neophodnosti usklađenih stavova između građana i političke elite.

Istorijske paralele

Iako se primarni razlozi za krvavi raspad Jugoslavije i trenutnu katastrofalnu političku i ekonomsku situaciju na zapadnom Balkanu mogu pronaći u politici Josipa Broza Tita, najveći razlog srpskog stradanja u zadnjih 35 godina se krije u megalomanskim idejama Slobodana Miloševića. Početkom devedesetih godina prošlog vijeka, NATO savez je pobijedio u hladnom ratu, što je rezultiralo raspadom prvo Varšavskog saveza, pa onda i Sovjetskog. Zapad je tako stavio kraj na bipolarni svjetski poredak i otvorio vrata periodu unipolarne hegemonije.

S obzirom na to da se Zapad nameračio da se u potpunosti obračuna sa komunizmom u svijetu i da ga do kraja istrijebi, raspad komunističke Jugoslavije je bio zagarantovan u svakom pogledu. Slobodan Milošević je pred sobom imao izbor: da napusti politiku nesvrstane sile i da se opredijeli za pobjedničku stranu ili da se suprotstavi istoj. Prva opcija bi garantovala miran politički razlaz, možda čak i lakši konfederalni oblik državnog uređenja između Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Makedonije, što se iz ove tačke gledišta danas čini kao bolji izbor.

Međutim, Milošević se opredijelio za opciju očuvanja komunističke Jugoslavije i pokušao je to da postigne preko vojne uprave. S obzirom na to da na sjednici Vrhovne komande Oružanih snaga, koja je održana između 12. i 15. marta 1991 godine, nije donesena odluka o zavođenju vanrednog stanja u Jugoslaviji, Milošević od Kremlja traži vojnu i političku podršku za vojni udar u Jugoslaviji radi očuvanja komunizma. Svoje nade je ulagao u avgustovski puč koji su predvodili šef KGB-a Vladimir A. Krjučkov i posljednji sovjetski maršal Dmitrij Jazov.

Kako su pučisti u Moskvi bili okupirani svojim naporima da zaustave raspad Sovjetskog Saveza, izvjesna politička i vojna pomoć opstanku komunističke Jugoslavije nije bila moguća, zbog čega je Milošević poslao vojnu i finansijsku pomoć pučistima u Moskvi, vjerujući da ako Sovjetski Savez opstane, da će opstati i Jugoslavija. Tako je zapravo cementirao u očima Zapada svoj identitet kao radikalnog komuniste, a srpski narod osudio na ulogu "loših momaka". Zapadna propagandna mašinerija iz perioda hladnog rata je Ruse samo zamijenila Srbima i tako stvorila globalni animozitet prema srpskom narodu i njegovim nacionalnim interesima.

Trampova ponuda Srbiji je bila svojevrstan izlaz iz ove geopolitičke spirale koja guši srpski narod posljednjih 35 godina. Srbiji je bila ponuđena istorijska prilika da se otrgne iz ralja nefunkcionalne spoljne politike, koja je u posljednjim decenijama rezultirala krvavim raspadom Jugoslavije, ekonomskom stagnacijom, demografskim krahom, kao i gubitkom teritorijalnog integriteta. Međutim, Beograd očigledno nije poslao Vašingtonu jasne signale, bilo da je u pitanju saga koja se odvija oko Naftne industrije Srbije ili nekih drugih političkih i ekonomskih djela, pa je ponuda za saradnju povučena. Rusija je vojno i ekonomski zarobljena u Ukrajini, Kina je predaleko, a Srbija je kao ostrvo usamljena u moru NATO saveza na klimavim stolicama, dok se geopolitičke tektonske ploče pomjeraju i lome u procesu sve koji nisu naučili kako da se nose sa istim. Moguće je da se za opšte dobro bori razumom, a ne krvlju, ali jedino pod uslovom da Srbi prije toga dobro prouče svoju istoriju.

(Autor je magistar međunarodne političke ekonomije)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.