VJERSKE SEKTE - Bogumili - Otpadnici od pravoslavnog hrišćanstva

Car Dušan je u svom poznatom zakoniku iz 1349. godine odredio i sankcije za propovijedanje vjere bogumila: "I ko rekne babunsku reč (bogumilsku propoved), ako bude vlastelin da plati sto perpera…

Ema Miljković u svom radu "Muslimanstvo i bogumilstvo u istoriografiji" tvrdi da bogumilske Bosanske crkve nije ni bilo, već je "austrougarska uprava smišljeno pokušala da u prvi plan istakne bogumilstvo kao znak jednakosti sa bošnjaštvom.

****************************

Bogumili su bili samo jedna od sekti opšteevropskog verskog pokreta protiv supremacije hrišćanske crkve. Car Dušan je, pak, u svom poznatom Zakoniku iz 1349. godine, u članu 85, odredio i sankcije za propovedanje te vere: "I ko rekne babunsku reč (bogumilsku propoved), ako bude vlastelin da plati sto perpera, akoli bude sebar (zavistan seljak) da plati dvadeset perpera i da se bije štapovima".

Prognani iz Bugarske i Srbije, bogumili nalaze utočište kod srpskog vlastelina u Bosni, Kulin bana (1191-1204), koga pridobijaju za svoje ideje, preobrativši u bogumilstvo najpre njegovu suprugu, kao i još 10.000 novih pristalica. Takođe su i zvornigradskog kneza Vukašina smatrali "zaštitnikom krivoveraca", a najugledniji Zadrani rado su primali i zaštićivali patarene. U Splitu je postojala patarenska opština kojoj su na čelu bili Matej i Aristodije, a slična situacija bila je i u Trogiru i Omišu, ali su, bez sumnje, bogumili pustili najdublje korene u Bosni. Od kraja XII do sredine XV veka, bogumili su delovali pod imenom patareni i kudugeri. Turska vlast ih je iskoristila za svoje političke potrebe, pa je najveći broj bogumila i drugih jeretika i otpadnika od pravoslavnog hrišćanstva preobratila u islam.

Bosanski bogumili

Jedan broj naših savremenika osporava staru tezu da su u Bosni bogumili uspeli da osnuju i crkvu, pod zaštitom Kulin bana i njegovih naslednika, pod nazivom Nezavisna bosanska crkva. Miodrag M. Petković, smatra za sumnjivo što mnogi istoričari, do dana današnjeg nisu uspeli da odrede ko je bio osnivač te navodne Bosanske (bogumilske) crkve, kada je nastala, gde joj je bilo sedište, koju je teritoriju obuhvatala itd. "Ono što se obično smatra jerarhijom" – smatra Petković – "djed (episkop), starci i gosti, jeste neka vrsta savetodavnog, diplomatskog i arbitražnog tela, ili izabranog sudskog veća u državnoj upravi Bosne, koje se može nazvati ecclesia u rastegljivim okvirima poimanja te reči, tj. Ustanova bez teritorijalne i crkvene – duhovne jurisdikcije".

…Karakteristično je da su svi bogumilski sveštenici, za razliku od katoličkih na istom prostoru, imali slovenska imena. Odbacivali su zakletvu, brak, ali su vodili asketski život, u siromaštvu, uz post i predane molitve. Izbegavali su pristalice pravoslavlja i imali su svoje nekropole. Na moje zaprepašćenje, istražujući ovu materiju, iako su svi naučni autoriteti tvrdili da danas nema pripadnika ove sekte, utvrdila sam da bogumila još uvek ima u SRJ, Makedoniji i Bosni i Hercegovini. Na osnovu razgovora koji sam sa pojedinim sledbenicima ove jeresi obavila, utvrdila sam sledeće: prvo, danas ne postoji posebna verska zajednica koja bi u organizacionom smislu predstavljala bogumilsku sektu, ali postoji duhovni pokret koji se napaja sa gnostičkog, bogumilskog vrela. Drugo, savremeni bogumili svoju veru ispovedaju tajno, a zvanično su ateisti, pravoslavci, katolici, Jevreji ili muslimani, tj. formalno pripadaju pomesnim verskim zajednicama. Treće, rituali koji potiču iz antičkih mitova ili iz Indije, a koje su u svoju veru ugradili bogumili, navodno po ugledu na Isusovo prosvetljenje u Indiji, prihvatili su i od zaborava sačuvali, neki od muslimanskih tarikata poput bektaša, kadera i rifaija, koji deluju i na našem prostoru….

Bogumilstvo i bošnjaštvo

…Naime, Ema Miljković u svom radu "Muslimanstvo i bogumilstvo u istoriografiji" tvrdi da bogumilske Bosanske crkve nije ni bilo, već je "... austrougarska uprava smišljeno pokušala da u prvi plan istakne bogumilstvo kao znak jednakosti sa bošnjaštvom. Ukorenjivanjem ideje o bogumilskom poreklu trebalo je da se obezbedi bosanskim muslimanima ono što nisu imali – nacionalni identitet i istorijski kontinuitet. Ima dovoljno osnova za tvrđenje da ideja o bogumilskom poreklu bosanskih muslimana, naročito muslimanskog plemstva, nije potekla iz krugova domaćih muslimana, već da je njen tvorac B. Kalaj, koji se od 1882. godine nalazio na čelu austrougarske uprave Bosne i Hercegovine" – tvrdi Ema Miljković. – Za tadašnje prilike on je dosta dobro poznavao istoriju balkanskih naroda, a naročito srpskog. U Istoriji srpskog naroda, objavljenoj na mađarskom 1877. godine, a potom prevedenoj na srpski jezik, piše o Bosni kao srpskoj zemlji i o srpskom poreklu muslimanskog plemstva... Međutim, kada je B. Kalaj došao u Sarajevo 1882. godine na čelo austrougarske uprave, počeo je da tvrdi da najveću opasnost za državne interese predstavlja širenje srpske nacionalne ideje i srpsko-muslimansko zbližavanje u Bosni, pa je radio na stvaranju "bosanske nacije". Njegov režim je radio na potiskivanju pravoslavlja i isticanju u prvi plan "bogumilske tradicije". M. Kapetanović – Ljubušak izneo je 1886. godine u spisu "Šta misle muhamedanci u Bosni" tezu o bogumilskom poreklu bosanskih muslimana. Kao prvom muslimanu iz Bosne koji zastupa tu tezu, državne vlasti su mu, pet godina kasnije, dozvolile izdavanje lista "Bošnjak". Posle napisa M. Kapetanovića i S. Bagašića, jedan deo muslimanske inteligencije je prihvatio tezu o bogumilskom poreklu bosansko-hercegovačkih muslimana (F. Efendić, M. Hadžijahić, M. Handžić), ali je nakon Drugog svetskog rata najvatreniji zastupnik te teze bio ruski istoričar i profesor Sarajevskog, pa Univerziteta u Ženevi – Aleksandar Solovjov. Istini za volju, Ema Miljković navodi i neke srpske pisce koji su pisali o bogumilima i o Bosanskoj crkvi, među kojima i V. Pelagića, V. Ćorovića, pa i akademika V. Čubrilovića, ali navodi da su se oni oslanjali na jedan pristrastan izveštaj katoličkog biskupa Nikole Mudroškog, koji je nagovarao bosanskog kralja da se osloni na ugarsku i papinu pomoć i suprotstavi turskom osvajanju, ali je ta pomoć zapadnih saveznika izostala, a Mudroški je pokušao da krivicu svali na bogumile, koji su navodno radije prihvatali islam, nego li katolicizam.

(Nastaviće se)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.