Kolubarska bitka (1): Rat nametnut u nezgodnom trenutku

Pred Kolubarsku bitku, kao jednu od početnih, ali praktično prvu veliku i zadnju bitku prve godine Prvog svetskog rata, situaciju u svetu, pogotovo u Evropi i bližem okruženju, karakterisale su sve one protivrečnosti koje su u stvari i bile pravi uzrok rata. Navedene protivrečnosti su se ogledale u neravnomernoj razvijenosti velikih i moćnih kapitalističkih zemalja i onih koje su, svojim sve većim i ubrzanim stepenom razvoja, to želele postati.

Prvu grupu tzv. starih, razvijenih i moćnih kapitalističkih i imperijalističkih zemalja su činile pre svega Francuska i Engleska koje su, kroz kolonijalizam, vladale najvećim delom sveta težeći da održe takvo stanje.

S druge strane su se pojavile, do tada manje sile, ali sa daleko bržim tempom razvoja, stalno rastućom moći i velikim ambicijama: SAD, Nemačka i Austrougarska. Potonje dve, nezadovoljne neravnomernim osvajanjima, raspodelom kolonija i izvora sirovina u svetu i neravnomernim izvozom kapitala, tražile su mogućnost širenja životnog prostora - logično u prvom redu na račun slabijih suseda. A od suseda je za to najpovoljniji, najlakši, prirodno neiskorišteni, nerazvijeni i politički razjedinjeni Balkan, prvenstveno Srbija i Crna Gora. Austrougarski vladajući krugovi su, smatrajući da monarhija neće moći zadržati južnoslovenske pokrajine ako na Balkanu postoji snažna Srbija, vrebali priliku za dugo pripremani i konačni obračun sa Srbijom. U senci ovih razmišljanja i planova je u stvari stajala Nemačka. Podstičući je na agresiju na Srbiju oktobra 1913. godine Viljem II izjavljuje: "Možete biti sigurni da ja stojim iza vas i da sam gotov da izvučem mač kad god vaša akcija to bude zahtevala".

Za ovaj prostor, usled vakuma nastalog odlaskom ruiniranog turskog carstva, pored Nemačke i Austrougarske takođe su tradicionalno  zainteresovane i već spomenute stare kapitalističke i moćne, ali prostorno dalje  sile: Francuska, Engleska  i Rusija. U takvom ambijentu brzog ekonomskog i industrijskog razvoja koji je razliku u razvijenosti i moći, među razvijenim državama smanjivao, a prema zaostalim i nerazvijenim sve više povećavao, neminovno iznuđujući novu nemilosrdnu podelu sveta, nastala su dva vojnopolitička bloka imperijalističkih država: sile Trojnog saveza ili Centralne sile i sile Trojnog sporazuma ili Antante. Naravno, blok Centralnih sila je nastao prvi od zemalja koje nisu bile zadovoljne tadašnjom podelom sveta i koje su svoje ujedinjavanje videle u funkciji pravljenja nove podele kao svog osnovnog cilja. U savez su prvo, (1879. godine) stupile Austrougarska (osnovana 1868. godine)  i Nemačka,  kao reakcija na sve očiglednije slabljenje Turske imperije na Balkanu, videvši sebe kao prvog i osnovnog (ali ne i jedinog) konkurenta za naslednika. Savezu se kasnije (1882. godine) priključila i Italija dok su Rumunija, a pogotovo Bugarska od početka pa do kraja kalkulisale tražeći način da, uz što manje sopstveno izlaganje zadovolje neke svoje sopstvene interese. Japan i Turska su se priključili 1914, a Bugarska 1915. godine.

Kao logična reakcija na stvaranje bloka Centralnih sila i realno procenjujući opasnost toga vezivanja, države koje su želele da zadrže postojeće stanje i koje novi svetski poredak, pogotovo na svoju štetu nisu htele dozvoliti, osnovale su kontra blok - Trojni sporazum ili Antantu. Sporazum su prvo napravile Francuska i Rusija (1892. godine), zatim  Francuska i Engleska (1904. godine) i na kraju, (1907. godine) Engleska i Rusija. Srbija i Crna Gora nisu imale direktne sporazume ni sa jednom zemljom ili blokom, ali su po prirodi stvari bile na strani Antante. Ovom savezu su se, zavisno od interesa, priključivale i druge zemlje Balkana, Evrope i sveta pa čak i iz bloka Centralnih sila: Italija (1915. godine), Rumunija i Portugalija (1916. godine), SAD, Kina i Grčka (1917. godine).

Pripreme za rat

Za rat su dugo vršene opsežne pripreme. Na diplomatskom planu se vodila živa diplomatska aktivnost, udešavali razgovori i pregovori, od otvorenih do zakulisnih. Zemlje su nastojale privući što više novih saveznika, a da se razbiju ili oslabe suparnički blokovi. Posebna pažnja se posvećivala ekonomskim pripremama, a budžetskim preraspodelama i odobravanjem ratnih kredita, ogromno su narasli rashodi za vojsku. Shodno svojim interesima, mogućnostima i odnosima, oko  glavnih zemalja ova dva bloka  se, želeći ili ne želeći,  okupilo 33 zemlje sveta koje je usisao vihor Prvog svetskog rata.

Ključne zemlje ova dva saveza su imale presudnu ulogu i na Srbiju i Crnu Goru za vreme rata: Centralne sile na  čelu sa Nemačkom i Austrougarskom – imale su negativnu do nivoa mržnje i genocida, a sile Antante - pozitivnu do nivoa hladne saradnje, zadovoljenja vlastitih interesa pa čak i zloupotrebe. Bez obzira na sve to, jedino je Srbija ta koja vodi častan, nametnuti rat za slobodu, spas države i naroda od okupacije moćne imperije.

Iako je austrougarska Vrhovna komanda, po jednoj varijanti, cenila da je najvažnije postići uspeh na Istoku pa da posle raščisti sa Srbijom i Crnom Gorom, njen general i komandant Balkanske vojske, Oskar fon Poćorek, je insistirao da se prvo razbije srpska vojska i Srbija čijim bi padom bio, ne samo povećan ugled monarhije već bi se i ubrzale odluke Bugarske i Turske za ulazak u rat na strani Centralnih sila pa čak i Rumunije i Grčke. Poćorekov plan ofanzive na centru a defanzive na krilima je odobren. Po tom planu je trebalo da sa zapada pređe Drinu i Savu, ovlada grebenom Gučevo - Boranja - Jagodnja - Sokolska planina i Mačvom nakon čega koncentričnim napadom prema Valjevu okružiti i uništiti glavne srpske snage u zapadnoj Srbiji.

Navedenim karakteristikama stanja uoči Prvog svetskog rata samo se pred Kolubarsku bitku, kao otežavajuće činjenice, mogu dodati prvi porazi austrougarske vojske u prvim bitkama na početku rata upravo u Srbiji; na Ceru, avgusta 1914. godine i ponovnom neuspelom pokušaju u bici na Drini, septembra i oktobra iste godine. Uz velike gubitke i sa ova dva neuspeha ugled austrougarske vojske ne samo da nije, kako je planirano, porastao već su i vojska i država  bile osramoćene i ponižene, a želja za osvetom i uništenjem srpske vojske i države te vraćanje poljuljanog ugleda dobija neslućene razmere i postaje imperativ.

U takvim okolnostima, kompromitovani komandant Balkanske vojske general Oskar fon Poćorek, pun mržnje i vapeći za osvetom, obezbeđuje saglasnost političkih krugova osramoćene Habzburške monarhije i Načelnika štaba austrougarske Vrhovne komande Konrada fon Hecandorfa za nastavak ofanzive na Srbiju i srpsku vojsku kojom bi se i jedno i drugo definitivno uništili. Sve ovo će se sublimirati i eksponirati u žestini novih nasrtaja na Srbiju, u prvom redu u Kolubarskoj bici 1914. godine, a pogotovo u bitkama 1915. i 1916. godine.

Celi period skupih, ali uspešnih oslobodilačkih ratova protiv Turske i Bugarske u 19. i početkom 20. veka za obnavljalje srpske države i borba za nacionalnu nezavisnost, odvijao se pod stalnom pretnjom austrougarske monarhije. Ona se plašila da, sa jedne strane, drugi narodi pod njenom upravom (u BiH, današnjoj Hrvatskoj i sl. - pogotovo Srbi) ne krenu istim putem borbe za oslobođenje ili čak priključenje Srbiji. S druge strane, restauracija snažne srpske države je bila direktna prepreka već pomenutim imperijalističkim ambicijama dominacije u regionu i nakon odlaska Turske carevine, proširenja i približavanja Austrougarske (i Nemačke) ka Bliskom istoku i Aziji. Pretnja se naročito povećala nakon nasilne promene na srpskom prestolu maja 1903. godine kada, posle Austrougarskoj naklonjenih Obrenovića, na srpski presto dolazi tih i povučen, ali u osnovi ratoboran i hrabar i pri tome Rusiji naklonjeni Petar I Karađorđević. Odbacivanjem dotadašnje saradnje, uticaja i kontrole Beča, prekidom unosnih trgovinskih odnosa (carinski rat 1908. godine) i trgovinsko i političko okretanje Rusiji i drugim jugoistočnim susedima, briga Srbije za srpski narod, u prvom redu u BiH, a pod Austrougarskom (Aneksija BiH 1908. godine) i njen, posle uspešnih balkanskih ratova, rastući ugled u Evropi i svetu, doveli su, uz već spomenute suštinske uzroke 1. svetskog rata, situaciju pred neizbežno ratno stanje. Za to je trebao samo bilo kakav povod, a za šta je iskorišten Sarajevski atentat. Dostavljajući Srbiji teški i ponižavajući ultimatum za navodno utvrđivanje krivice za atentat, a koji nijedna iole ozbiljna zemlja ne bi mogla prihvatiti, Srbija se našla u veoma neugodnoj situaciji. I pored prihvatanja velikog broja tačaka iz ultimatuma, u upravo završenim oslobodilačkim balkanskim ratovima (protiv Turske 1912. i Bugarske. 1913. godine), iscrpljena i istrošena Srbija, iako je želela i pokušala, ipak nikako nije mogla izbeći rat koji joj je Austrougarska već odavno namenila i pripremala. Imala je praktično samo dve mogućnosti: žrtvovanje nacionalnog suvereniteta ili rat.

Pošto nije imala nikakve savezničke ugovore ni sa jednim blokom ili članicom, Srbija je bila sama i osim pokroviteljstva Rusije, nije imala saveznika koji bi joj pritekao u pomoć. Jedine ugovorne obaveze Grčke, saveznice u Drugom balkanskom ratu, da se pomognu u slučaju napada neke treće sile, Grčka se nastojala otarasiti. Tako će sudbinu Prvog svetskog rata od početka, sa Srbijom deliti samo Crna Gora, a njihovi, uoči rata i na brzinu napravljeni ratni planovi, su podrazumevali defanzivu na početku rata uz čekanje razvoja situacije. Isto je podrazumevalo dublje ešaloniranje glavnih snaga da bi im se prostorno i vremenski omogućio manevar po unutrašnjim operacijskim pravcima sve dok neprijatelj ne ispolji pravac dejstva glavnih snaga.

Prve bitke

Rat je Srbiji nametnut u veoma nezgodnom trenutku. Balkanski ratovi i mobilizacija pa demobilizacija velikog dela vojske zbog albanske pobune posle Drugog balkanskog rata su do kraja iscrpeli materijalno-finansijske rezerve, istrošili naoružanje i opremu. Nedostajalo je 120.000 pušaka i znatna količina mitraljeza, artiljerija, artiljerijska municija i zaprege, kao i druga oprema: pontonirska, telegrafsko- telefonska, sanitetska, kola, konji i sl. Odeća i logorska oprema su u stvari bili bedni ostaci iz minulih ratova; novu su  imali samo vojnici stalnog kadra, prvog poziva okrpljenu, drugog poziva pojedine delove, a treći poziv je ratovao u svom narodnom odelu. U prilog Srbiji nije išao ni vojnogeografski položaj: sa severa i zapada je bila opasana austrougarskom teritorijom u dužini od oko 600 km, a tome se, s obzirom da je bila stalna pretnja i da se takođe spremala za rat, moralo dodati i oko 500 km granice sa Bugarskom.

Srbija je bila iscrpljena i istrošena zadnjim ratovima (82.800 ljudi izbačeno iz stroja u balkanskim ratovima, od toga 31.800 poginulih i umrlih), ali sa ogromnim motivom njenih vojnika, ratnim iskustvom i unutrašnjim jedinstvom od vojnika do političara i kralja. Sa oko četiri miliona stanovnika i oko 450.000 mobilisanih vojnika (sve što je bilo sposobno da nosi pušku), uspešno je dočekala prvi napad austrougarske monarhije, imperije koja je brojala oko 50 miliona stanovnika i koja je na Srbiju krenula sa 250.000 vojnika sa namerom da, već u prvim sukobima sa "srpskom milicijom" razbije legendu sa Kumanova i Bregalnice te da se " u Srbiji pokaže kao snažna patrola u pijanoj mehani".

Njeni porazi, prvo na Ceru (12 - 24. avgusta 1914. godine), a zatim ponovni neuspesi u bici na Drini (septembar - novembar 1914. godine) su ne samo sprečili planiranu "laganu šetnju do Niša" već i osramotili austrougarsku vojsku i carstvo, naneli im velike ljudske, materijalne i političke štete, a sa druge strane ponovo potvrdili porasli ugled srpske vojske i države. Ovo su ujedno bile i prve pobede Antante kojoj rat na drugim frontovima nije bio dobro započeo.

Uz otvorene i poznate pretnje i izvedene napade Austrougarske, Srbija je u to vreme imala problema i sa saveznicima, u prvom redu sa Rusijom. Prvi problem je bio za vreme bitke na Ceru kada je Rusija, plašeći se ulaska Bugarske u rat, tražila od Srbije da joj, radi otklanjanja te opasnosti, obeća ustupak jednog dela Makedonije s tim što bi Srbija nakon oslobođenja dobila austrougarske teritorije naseljene Srbima. Međutim posle pobede na Ceru, od Srbije iznesena ideja vladama Rusije, Francuske i Velike Britanije o ujedinjenju svih Srba, Hrvata i Slovenaca pod austrougarskom u zajedničku državu sa Srbijom, nije imala odjeka i podrške.

Drugo ozbiljno razmimoilaženje saveznika i Srbije se ogleda u precenjivanju  njenih sposobnosti i neuvažavanju težine stanja posle pobede u Cerskoj bitki. Naime, saveznici, u prvom redu Rusija, su tražili da Srbija preduzme ofanzivu na austrougarske snage u Sremu i u istočnoj BiH čime bi se predupredilo prebacivanje dela ovih snaga sa Balkana u Galiciju i frontove udaljene 600 do 2.000km. Pod pritiskom saveznika srpska Vrhovna komanda je, više iz solidarnosti, a ne zbog spremnosti ili uverenja u opravdanost iste, poduzela ofanzivu u Sremu sa jednom (Prvom) ojačanom armijom. Desetodnevna avantura 1. armije i dela 2. armije u Sremu, rezultovale su njihovim novim naprezanjima, trošenjim i gubicima, razvlačenjem zone 2. armije i ubrzanjem odluke generala Poćoreka da, 15 dana nakon poraza na Ceru i proterivanja preko Drine i Save,  a dan ranije od prvobitnog plana, ponovo napadne Srbiju. Gubici 1. armije, a pogotovo veliki gubici dela 2. armije pri forsiranju Save na putu za, i još veći iz Srema, njihovo hitno vraćanje iz Srema, iscrpljenost, uvođenje i angažovanost na težištu dejstava austrougarskih snaga (Vrhovna komanda nije imala respektivne snage u rezervi) u krvavim dejstvima koja su usledila u novoj ofanzivi - bici na Drini, su imala ključno negativan uticaj  na neuspelu kontraofanzivu 1. armije, povlačenje srpske vojske septembra, oktobra i do 15. novembra 1914. godine kao i na predstojeću defanzivnu fazu Kolubarske bitke.

Prodor Užičke i Sandžačke vojske u istočnu BiH za vreme stabilizacije i mirovanja fronta u zapadnoj Srbiji, nije imao onaj efekat kakav bi imao da je izveden za vreme pokušaja kontraofanzive 1. armije. Pošto je u to vreme na glavnom frontu u Srbiji bilo zatišje, Poćorek je prikupio snage od jednog korpusa i izbacio srpske i crnogorske snage iz BiH.

Zatišje i rovovska vojna na koju su obje strane bile primorane, i koja je trajala više od mesec dana, obe vojske su iskoristile za odmor, popunu i pripremu za nastavak dejstava. Austrougarska vojska je popunjena i ljudstvom i materijalom do pune formacije i čak ojačana artiljerijom teškog kalibra. Nasuprot tome, srpska vojska je dobila neznatnu popunu u ljudstvu, a velika oskudica u municiji, odeći i drugoj opremi je nastavljena. Srpska artiljerija nije više mogla odgovoroti ni na 100-ti metak neprijatelja, a mnoge baterije su, pošto su bile ostale bez municije, kao neupotrebljive odvlačene sa fronta. Dok su komandanti divizija morali bukvalno odlučivati o svakom artiljerijskom metku, dotle su polugoli i bosi vojnici stajali u rovovima gde je krajem oktobra i početkom novembra već bilo i snega. U međuvemenu je 8. novembra u Kragujevcu, održana zajednička sednica Vlade i Vrhovne komande gde je stanje ocenjeno kao vrlo kritično. Iz toga razloga je odlučeno da se ne pristupi prethodno planiranoj odbrani na liniji Ub - Valjevo (na 50 - 60 km od Drine), već da se nova linija odbrane organizuje na Kolubari i Ljigu. Iako je bilo bojazni (čak i predloga) da će se, zbog nedostatka municije,  otpor možda morati obustaviti, ipak je preovladalo mišljenje da se borba nastavi. Srpska vlada je takođe uputila saveznicima dramatičan apel za pomoć, ali i upozorenje da će se, "ako Srbija klone", sedam austrougarskih korpusa naći na drugim frontovima. Tek tada je Francuska odlučila da Srbiji ustupi 40.000 projektila što je donekle, i u poslednji čas, olakšalo situaciju srpskoj vojsci i održalo veru u uspeh. Međutim kad su kasnije, posle dugog čekanja, projektili počeli pristizati, utvrđeno je da su neadekvatni jer im je čaura bila duža za 2,5 mm. Iste je trebalo prepraviti a vreme je bilo veoma dragoceno.

Takođe, u svrhu preduzimanja mera za poboljšanje stanja u srpskim trupama, Vrhovna komanda je tražila od komandanata armija predloge za smenu komandanata pukova koji se nisu adekvatno držali  u prethodnim borbama. Međutim, nijedan takav predlog nije sačinjen, a komandanti su imali samo reči hvale za svoje starešine. Vrhovna komanda je ipak zamenila, obolelog      i   ranjenog komandanta najzamorenije i  najistrošenije 1. armije, generala Petra Bojovića. Dužnost komandanta 1. armije je preuzeo dotadašnji pomoćnik načelnika štaba Vrhovne komande, do tada dva puta penzionisani i aktivirani general Živojin Mišić u Mionici 14. novembra, u trenutku grotesknog povlačenja srpske vojske i naroda ka Kolubari i Ljigu.

Petar Bojović

Godišnjica

Kolubarska bitka bila je jedna od najznačajnijih bitaka između vojske Kraljevine Srbije i Austrougarske monarhije u Prvom svjetskom ratu. Vođena je od 16. novembra do 15. decembra 1914. godine, a povodom 102. godišnjice ove slavne bitke "Glas Srpske" će u nekoliko narednih izdanja "Glasa plus" objaviti feljton autora Bore Goronje, pukovnika u penziji.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.