GEOPOLITIKA SRBIJE - Što slabija Srbija, to jača Jugoslavija

Unutar Republike Srbije bile su po završetku rata stvorene autonomne pokrajine Vojvodina i Kosovo i Metohija. Nasuprot tome, Srbi koji su se preko noći našli u republikama u kojima su predstavljali značajnu manjinu, u Hrvatskoj i BiH, nisu mogli tražiti takvu autonomiju.

Godine 1974. autonomne pokrajine pretvorene su u socijalističke autonomne pokrajine (SAP). U BiH Srbi su 1948. činili 44,3 odsto stanovništva i upravljali su republikom u zajednici s Muslimanima i Hvatima.

***************************

U novembru 1943. Komunistička partija Jugoslavije okupila je sve struje pokreta za nacionalno oslobođenje. Principi uvođenja jednopartijskog komunističkog sistema, kao i stvaranje, posle rata, više autonomnih entiteta koji će predstavljati različite nacionalnosti na južnoslovenskom prostoru, postavljeni su u tom trenutku u bosanskom gradu Jajcu. Godine 1946, prvim Ustavom iz komunističkog perioda, inspirisanim sovjetskim Ustavom iz 1936, uspostavljena je Federativna Narodna Republika Jugoslavija (FNRJ), koja će do 1991. brojati šest republika: Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora i Makedonija...

... Josip Broz Tito, predsednik privremene vlade (NKOJ) u martu 1945, poput Staljina, a od 1953. predsednik Republike i samozvani maršal, odlučio je bio 1945. da povrh svega, stvori nove administrativne granice između republika, bez ikakvog konsultovanja naroda: njihovo nedemokratsko nametanje objašnjava porast nacionalnih tenzija od sedamdesetih godina. Najzad, unutar republike Srbije bile su po završetku rata stvorene autonomne pokrajine Vojvodina i Kosovo i Metohija. Nasuprot tome, Srbi koji su se preko noći našli u republikama u kojima su predstavljali značajnu manjinu, u Hrvatskoj i Bosni, nisu mogli zahtevati takvu autonomiju. Godine 1963. FNRJ postaje Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ) koja će trajati do 1992. a autonomne pokrajine pretvorene su 1974. u socijalističke autonomne pokrajine (SAP).

Razdijeljena Srbija

Kada je "druga" Jugoslavija iznikla iz ratnih užasa, sklonost jugoslovenskih komunista da "slome velikosrpski hegemonizam", dovela je do raspršivanja Srba u više zona i jurisdikcija. Stvaranje ove komunističke Jugoslavije prema novim granicama, odbacilo je mnogo Srba izvan Srbije, u republike kojima su upravljali drugi narodi, iako su neke manje brojne manjine često imale veća prava.

Najpre, Srbija je bila podeljena na tri entiteta, s dve autonomne pokrajine stvorene kako bi štitile značajne manjine. Severno od Dunava stvorena je autonomna pokrajina Vojvodina koja je 1948. imala 50,5% Srba i 25,7% Mađara. Neki od tih Srba pobegli su pred pljačkama u južnim pokrajinama i nisu mogli da se vrate u oblasti iz kojih potiču. Ali to nije sprečilo vođe da vlast podele podjednako na četiri najbrojnija naroda - Srbe, Mađare, Rusine i Slovake. I danas još, mada brojno manje značajni od srpske većine, ove nacionalnosti čuvaju svoj jezik u parlamentu, u vladi i u svojim školama - znak veoma razvijenih prava manjina.

Na Kosovu i Metohiji minorizacija Srba još je dalje odmakla. Nekoliko hiljada srpskih i crnogorskih porodica pobeglo je s Kosova i Metohije od divljanja SS divizija Nacionalnog fronta (Bali Kombëtar) za vreme rata: dekretom od 12. marta 1945. zabranjen im je povratak u kraj iz kog potiču.

... U Krajini, smeštenoj uz granicu između Hrvatske i BiH, Srbi su 1948. činili 14,47% stanovništva Hrvatske - to je bilo više nego Albanci i Mađari zajedno u Srbiji. Tako je predratni nacrt plana jedne autonomne pokrajine Krajina, koji je 1943. podržao Moša Pijade, tada uticajan komunistički vođa, Tito odbacio. U BiH Srbi su 1948. činili 44,3% stanovništva i upravljali su republikom u zajednici s Muslimanima i Hrvatima. Mogućnost koju je 1945. Tito nabacio da se izbrišu administrativne granice sa Srbijom, bila je zaboravljena već dve godine posle toga. Može se, dakle, reći da je 1945. godine 40% Srba bilo izvan uže Srbije.

Titovo "ne" Staljinu

Ova nacionalna politika, veoma oštra od 1946, udvostručila je Titovo nepoverenje prema svakom suprotnom mišljenju. Juna 1948, onaj koji je bio istovremeno generalni sekretar KPJ od 1940. i predsednik Vlade od 1945, odbio je Staljinov predlog o integrisanju istočnog bloka. Ova je odluka bila katastrofalna za dobar deo boraca i komunističkih vođa koji su se, u mnogome, borili u nadi da će se stvoriti istinska radnička internacionala, a ne da se gradi uski nacionalni komunizam: u Crnoj Gori, plakati u slavu Staljina još su bili brojni 1948. U sedmicama koje su sledile posle Titove odluke, aktivisti KPJ pozivani su da se izjasne o prihvatanju stava koji je zauzeo njihov generalni sekretar: u suprotnom, lišavani su zvanja aktiviste.

U tom času većina komunističkih aktivista još uvek je smatrala SSSR ne samo domovinom komunizma već i oslobodilačkom silom - Crvena armija oslobodila je Beograd i Vojvodinu samo praćena Titovim partizanima. U predlogu koji je dao Tito, do tada jedan od najvernijih Staljinovih saveznika, da se stvori jedan nacionalni model komunizma, oni su videli napuštanje proleterskog internacionalizma. Istovremeno s tim činjeničkim stanjem, sada se zna da je Tito imao neophodnu čvrstinu da odbaci Staljinov predlog, jer je uživao podršku srpskih oficira u okviru Jugoslovenske narodne armije (JNA); oni su tada bili najbrojniji u ovoj vojsci.

U toj nemirnoj situaciji, generalni sekretar KPJ doneće dve odluke fatalne za Srbe i Crnogorce. Dao je da se smaknu velike vođe komunističkog otpora koji su pripadali ovim dvema nacionalnostima: Arso Jovanović, znameniti član pokreta otpora i šef Vrhovnog štaba, bio je tako ubijen kada je prelazio granicu. Zatim, Tito otvara logor na Jadranskom moru na jednom pustom ostrvu - Goli otok - gde je bilo poslato mnogo komunista koji nisu hteli da revidiraju svoj prostaljinistički stav.

(Nastaviće se)

Vezani tekstovi:

1. GEOPOLITIKA SRBIJE - Mala zemlja u Evropi ili regionalna sila

2. GEOPOLITIKA SRBIJE - Srbija na uzburkanom balkanskom tlu

3. GEOPOLITIKA SRBIJE - Obnavljanje istorijskih veza sa susjednim državama

4. GEOPOLITIKA SRBIJE - Drina vjekovima bila prelomna linija

5. GEOPOLITIKA SRBIJE - Kraljevstvo Nemanjića moćna srpska država

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.