Prije 65 godina u Beogradu je ispisana istorija: Kako je nastao Pokret nesvrstanih

BEOGRAD – Prije 65 godina, prvog dana septembra 1961. godine, u Beogradu je počelo zasjedanje Konferencije nesvrstanih zemalja, koje će u istoriju ući kao Prva konferencija nesvrstanih.

U to vrijeme češće su korišćeni termini poput vanblokovskih ili neangažovanih zemalja, da bi postepeno prevladao naziv nesvrstani.

Bilo je to vrijeme Hladnog rata u punom jeku, nadmetanja u naoružavanju velikih sila, kao i globalnog straha od upotrebe atomskog naoružanja, pošto je svima postalo jasno da su posljedice njegove eventualne upotrebe nesagledive.

Svijet je od okončanja Drugog svjetskog rata bio suočen sa nizom odmjeravanja snaga velikih sila.

Najvažnije činjenice

• 1–6. septembar 1961. – Prva konferencija nesvrstanih.
• 25 zemalja – učestvovalo na konferenciji.
• Tito, Nehru i Naser – među ključnim liderima koji su doprinijeli oblikovanju politike nesvrstavanja.
• Glavni ciljevi – mir, razoružanje, dekolonizacija, mirno rješavanje sukoba i samostalan razvoj.

Hladni rat i strah od nuklearnog sukoba

Osim dubokog ideološkog raskola, to je značilo i da je više lokalnih sukoba imalo pozadinu u nadmetanju velikih sila, uz prijetnju upotrebe najrazornijeg naoružanja.

Takva je bila situacija sa:

• Berlinskom krizom, koja je tada bila u jeku;
• Sueckom krizom 1956. godine;
• ratovima u Koreji;
• ratovima u Indokini;
• Kubanskom krizom;
• procesom dekolonizacije.

Beogradska konferencija nesvrstanih održana je od 1. do 6. septembra 1961. godine.

Poslije Bandunga 1955. godine, bio je to prvi veliki skup lidera zemalja koje nisu pristajale da se identifikuju sa blokovskom podjelom svijeta.

Međutim, za razliku od Konferencije u Bandungu, kojoj su prisustvovale zemlje Azije i Afrike, Beogradska konferencija bila je globalni skup.

U Beogradu postavljeni temelji nesvrstavanja

Te 1961. godine u Beogradu su oblikovani temelji potonje politike nesvrstavanja, ključni principi i ciljevi pokreta u nastajanju, sa ciljem doprinosa boljim međunarodnim odnosima.

Prije svega pozivano je na:

• mir;
• razoružanje;
• okončanje kolonijalizma;
• međusobno pomaganje;
• nesmetan i samostalan razvoj.

Tokom konferencije usvojeni su sljedeći akti:

• Deklaracija šefova država i vlada;
• Izjava o opasnosti od rata;
• Apel za očuvanje svjetskog mira.

Takođe, tadašnjim čelnicima dvije supersile- SAD i Rusije, Džonu Kenediju i Nikiti Hruščovu, upućena su pisma istovjetne sadržine, sa apelima na neophodnost mirnog raspleta sukoba i razumno prevazilaženje svih neslaganja, kao i na razoružanje.

Pozivano je na sporazumno rješavanje konfliktnih situacija, podršku procesu dekolonizacije, a kao principi nesvrstavanja istaknuta su načelna protivljenja bilo kakvim blokovskim identifikacijama, uključujući i prisustvo vojnih potencijala velikih sila i baza.

Dekolonizacija imala poseban značaj

Posebnu važnost za oblikovanje potonjeg Pokreta nesvrstanih imao je proces dekolonizacije.

Prije svega, Indija je od sticanja suverenosti 1947. godine bila zemlja čiji su najistaknutiji zvaničnici u međunarodnim odnosima zastupali načela koja su manje-više bila približna potonjim principima nesvrstavanja.

Ona bi se, u izvjesnom smislu, mogla pratiti već od Mahatme Gandija.

Nehru je pozivao na miroljubivu koegzistenciju, približnom terminologijom, već tada.

Vrlo slično se ponašala i Indonezija, odnosno njen lider Sukarno.

Otuda Konferencija u Bandungu, u Indoneziji, aprila 1955. godine.

„Godina Afrike“ i pojava novih država

Potom je 1960. godina, prozvana „Godinom Afrike“, bila vrijeme kada je niz afričkih zemalja stekao nezavisnost.

To je dalje značilo njihovo prisustvo u međunarodnim tijelima, u Ujedinjenim nacijama, što je bitno izmijenilo karakter dotadašnje Organizacije ujedinjenih nacija.

Postoje tvrdnje da je termin „nesvrstavanje“ prvi put upotrijebljen tokom konferencije u Kolombu 1954. godine, tada Cejlonu, a od 1972. godine Šri Lanki.

Na tom sastanku učestvovali su šefovi vlada Indije, Burme, danas Mjanmara, Indonezije, Cejlona, danas Šri Lanke, i Pakistana.

Oni i kineski predsjednik vlade Ču Enlaj usaglasili su se oko pet načela:

1. međusobno poštovanje teritorijalne cjelovitosti;
2. nenapadanje;
3. nemiješanje u unutrašnje poslove;
4. ekonomska saradnja;
5. miroljubiva koegzistencija zemalja različitih unutrašnjih uređenja.

Tito, Nehru i Naser na Brionima

Važan korak bila je Brionska deklaracija, koju su jula 1956. godine usvojili lideri Indije, Egipta i Jugoslavije – Džavaharlal Nehru, Gamal Abdel Naser i Josip Broz Tito.

Bio je to poziv na razoružanje, prevazilaženje nesporazuma i sukoba širom svijeta, izraz podrške dekolonizaciji i oslobodilačkoj borbi u Alžiru.

Tokom 15. zasjedanja Generalne skupštine OUN, u Njujorku, septembra i oktobra 1960. godine, predočen je zajednički apel Nasera, Sukarna, Nkrumaha iz Gane, Nehrua i Josipa Broza Tita.

Bio je to poziv na smirivanje velikih sila, odnosno apel da se sporovi rješavaju mirnim putem.

Rezolucija, međutim, nije usvojena.

Titova putovanja prethodila Beogradskoj konferenciji

Beogradskoj konferenciji prethodila su i putovanja Josipa Broza Tita, kako u zemlje Azije pedesetih, tako i u afričke zemlje u proljeće 1961. godine.

Tito je tada posjetio:

• Ganu;
• Togo;
• Liberiju;
• Gvineju;
• Mali;
• Maroko;
• Tunis;
• Egipat, odnosno tadašnju Ujedinjenu Arapsku Republiku.

Tokom tih susreta, najviše sa Naserom, usaglašeno je održavanje Beogradske konferencije.

Ona je naknadno prihvaćena kao Prva konferencija nesvrstanih, pošto je Pokret konačno uobličen tokom Konferencije u Kairu u oktobru 1964. godine.

Ko je učestvovao na Prvoj konferenciji

Na Beogradskoj, Prvoj konferenciji šefova država i vlada nesvrstanih zemalja, septembra 1961. godine, učestvovalo je 25 zemalja:

• Avganistan
• Alžir (tada predstavljen preko privremene vlade, pre zvaničnog sticanja nezavisnosti od Francuske)
• Burma (današnji Mjanmar)
• Etiopija
• Gana
• Gvineja
• Indija
• Indonezija
• Irak
• Jemen
• Jugoslavija (zemlja domaćin)
• Kambodžija
• Kipar
• Kongo
• Kuba (jedina država iz Latinske Amerike sa statusom članice)
• Liban
• Maroko
• Mali
• Nepal
• Saudijska Arabija
• Somalija
• Sudan
• Tunis
• Ujedinjena Arapska Republika (tadašnja državna zajednica Egipta i Sirije)
• Cejlon (današnja Šri Lanka)

Bili su prisutni i predstavnici 38 antikolonijalnih i oslobodilačkih pokreta, pri čemu je Alžir tretiran kao suverena zemlja iako to još nije bio.

Tri zemlje bile su prisutne kao posmatrači:

• Bolivija;
• Brazil;
• Ekvador.

Od evropskih zemalja, osim Jugoslavije, tu je bio i Kipar.

Beogradska konferencija tako je postala jedan od ključnih događaja u procesu stvaranja Pokreta nesvrstanih i pokazala da je u vrijeme Hladnog rata postojao veliki broj država koje nisu željele da budu dio podjele svijeta na dva suprotstavljena bloka.

Vučić: Pokret i danas na braniku pravednosti i ravnopravnosti

U Beogradu je organizovan sastanak u znak sjećanja na prvu konferenciju Pokreta nesvrstanih .Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić rekao je danas, obraćajući se učesnicima, da Pokret i danas, baš kao i 1961. godine, kada je osnovan u Beogradu, stoji na braniku pravednosti, ravnopravnosti i borbe za međunarodno pravo, te solidarnosti i dijaloga među zemljama i narodima.

Vučić je naveo da su osnivači Pokreta definisali moralni kontekst kojim se i danas rukovodi veći dio čovječanstva.

On je rekao i da su naglašavali da sloboda članica Pokreta nije poklonjena, već izvojevana u borbi, da se čuje i uvaži glas manjih zemalja i njihovo zalaganje za ravnopravnost.

Ukazao je da solidarnost među članicama Pokreta nesvrstanih i zemljama koje su bile njegove osnivačice svjedoči da partnerstva skovana u istoriji nisu samo uspomene, već da traju i danas i potvrđuju se u izazovnim trenucima.

- Neki bi rekli da su nesvrstani prevaziđen format, a ja kažem da je to velika zabluda i da možemo i moramo da se borimo za ovaj Pokret, koji nam je danas potrebniji nego ikada, jer u vremenu sile moramo da se podsjetimo temelja na kojima počiva međunarodni poredak - rekao je Vučić.

On je ocijenio da su danas na sceni nepovjerenje među velikim silama, ali i klimatske i druge promjene, kao i brzi razvoj novih tehnologija, koje uz brojne mogućnosti donose i nove rizike.

Vučić je naglasio da Srbija sa ponosom čuva tradiciju jedne od zemalja osnivača Pokreta nesvrstanih i da gradi odnose na principima ravnopravnosti i solidarnosti.

Naglasio je da su predstavnici velikog broja zemalja došli na sastanak u Beogradu da podrže teritorijalni integritet i suverenitet Srbije.

Vučić je napomenuo da Srbija želi da pokrene tri nove inicijative koje će okupiti članice Pokreta nesvrstanih, sa kojima bi sarađivala s ciljem povećanja trgovine i investicija, te razmjene ljudi i studenata.

Prisutnima se obratila i predsjednik Ugande Džesika Alupo, koja je zahvalila Srbiji za dobrodošlicu, kao i svima koji su došli na današnji skup u Beogradu.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.