Na današnji dan Srbiji uručen Julski ultimatum: Dokument koji je bio uvod u Prvi svjetski rat

BEOGRAD – Poslanik Austrougarske monarhije u Kraljevini Srbiji, baron fon Gizl, predao je 23. jula 1914. godine, u 18 časova, srpskoj Vladi spisak zahtjeva zvaničnog Beča, poznat kao Julski ultimatum.

Najvažnije činjenice:

• Austrougarska je 23. jula 1914. godine Srbiji uputila Julski ultimatum sa deset zahtjeva.
• Srbija je prihvatila gotovo sve uslove, osim učešća austrougarskih organa u istrazi na teritoriji Srbije.
• Beč je srpski odgovor ocijenio kao nedovoljan i iskoristio ga kao povod za rat.
• Austrougarska je 28. jula 1914. godine objavila rat Srbiji.
• Time je započeo Prvi svjetski rat, najrazorniji sukob koji je svijet do tada vidio.
• Bila je to uvertira u napad Austrougarske na Srbiju, čime je započeo Prvi svjetski rat.

Baron Gizl uručio ultimatum srpskoj Vladi

U ime srpske kraljevske Vlade barona Gizla je tada u zdanju Ministarstva inostranih djela primio Lazar Paču, dugogodišnji ministar finansija Kraljevine Srbije, tada u svojstvu zastupnika Nikole Pašića, predsjednika Savjeta ministara.

Predočeni zahtjevi bili su zapravo optužba, u deset tačaka, da je zvanični Beograd, navodno, tolerisao kako propagandnu tako i drugu podrivačku aktivnost protiv Dvojne monarhije.

Srbija, odnosno njeni službenici, optuženi su da su obučavali, naoružali i prebacili preko granice lica koja su izvršila atentat 28. juna 1914. godine u Sarajevu, kada je ubijen nadvojvoda Franc Ferdinand, prestolonasljednik Austrougarske, kao i njegova supruga, vojvotkinja Sofija.

Šta je tražio Beč

U ultimatumu je naglašeno da se očekuje da predstavnici Dvojne monarhije učestvuju u istrazi i sudskim postupcima u Srbiji, kao i u gušenju svih, kako je navedeno, prevratničkih pokreta usmjerenih protiv Austrougarske.

Zahtijevano je da se onemogući svaka vrsta propagande protiv Austrougarske.

Takođe je traženo da budu zatvorene sve organizacije i društva, poput Narodne odbrane, čija je djelatnost, prema tumačenju zvaničnog Beča, bila usmjerena protiv interesa Dvojne monarhije, kao i da njihova imovina bude konfiskovana.

Isto tako je naglašeno da se ne samo iz javnih službi, državnog aparata i vojske, nego i iz prosvjete i medija, moraju ukloniti svi oni koji su bili uključeni u bilo kakvu djelatnost protivnu interesima Dvojne monarhije.

Neodložno je tražena istraga protiv svih lica koja su učestvovala u zavjeri koja je dovela do atentata, uključujući otpuštanje i kažnjavanje činovnika koji su omogućili krijumčarenje oružja i drugog materijala preko granice kod Šapca i Loznice. Poimenično su navedena lica za koja je traženo da odmah budu uhapšena, poput Vojislava Tankosića i Milana Ciganovića.

Srbija prihvatila gotovo sve uslove

Pošto je srpskim vlastima dat rok od 48 časova da odgovore na zahtjeve, uslijedio je odgovor u predviđenom roku, kojim su, imajući u vidu izuzetno teške okolnosti, prihvaćeni svi zahtjevi koje je baron Gizl dostavio, izuzev učešća austrougarskih zvaničnika u istrazi i sudskim postupcima na teritoriji Srbije.

Odgovor srpskih vlasti zvanični Beč predstavio je kao odbijanje da se izađe u susret zahtjevima Austrougarske, što je iskorišćeno kao opravdanje za napad na Srbiju.

Sarajevski atentat kao povod

Posjeta nadvojvode Franca Ferdinanda BiH, upravo na Vidovdan 1914. godine, zvanično je bila motivisana namjerom da prisustvuje manevrima austrougarske vojske u Bosni.

U okviru posjete bile su planirane i druge protokolarne aktivnosti, poput susreta sa lokalnim zvaničnicima i otvaranja nove zgrade Zemaljskog muzeja u Sarajevu.

S druge strane, protivnici austrougarske uprave u BiH dolazak Franca Ferdinanda doživjeli su kao provokaciju, posebno zato što je posjeta organizovana na Vidovdan, kada Srbi obilježavaju sjećanje na Svetog kneza Lazara i kosovske mučenike stradale u bici na Kosovu 1389. godine.

Iako su među njima preovladavali Srbi, Mladobosance su činili pripadnici sve tri vjerske zajednice u BiH, koji su sebe uglavnom smatrali jugoslovenskim nacionalistima, vjerujući da je riječ o jednom narodu bez obzira na vjersku pripadnost.

Atentat u Sarajevu

Bila je nedjelja, 28. jun 1914. godine – Vidovdan. Atentatori su bili raspoređeni duž rute u Sarajevu kojom se očekivao prolazak kolone vozila sa visokim gostima.

Nedeljko Čabrinović je u 10.10 časova pokušao atentat bombom, ali bezuspješno.

Kolona vozila nastavila je kretanje gradom, a u 10.45 časova, pošto je zastala kod Latinske ćuprije, Gavrilo Princip je iskoristio priliku da izvrši atentat.

Franc Ferdinand je usmrćen, kao i vojvotkinja Sofija.

Istraga i politička pozadina

Pošto je tokom istrage sprovedene u Sarajevu utvrđeno da su Trifko Grabež, Nedeljko Čabrinović i Gavrilo Princip boravili u Srbiji, odakle su donijeli oružje, ustanovljeno je i da su imali kontakte sa pojedincima poput Vojislava Tankosića, Radeta Malobabića i Milana Ciganovića, koji su im pomogli.

Istražiocima je bilo jasno da zvanični Beograd, odnosno vlasti Kraljevine Srbije, nisu imale nikakve veze sa atentatom, ali je takođe bilo nesumnjivo da su od pomenute trojice dvojica bili državni službenici Srbije, ma koliko nisko rangirani.

Ton zahtjeva iznesenih u ultimatumu, na koji je odgovor tražen u roku od 48 časova, bio je takav da je ostavljao utisak da se Beč nada njegovom odbijanju, kako bi to poslužilo kao izgovor za rat.

Rat je već bio odlučen

Namjeravani rat protiv Srbije bio je nesumnjivo motivisan uvjerenjem da će to biti brza akcija u kojoj će Austrougarska lako trijumfovati. Krajnji cilj bio je, osim pokoravanja Srbije, potpuno uništenje nacionalnog pokreta Srba i jugoslovenski opredijeljenih naroda unutar Dvojne monarhije.

S jedne strane, u Beču je vladalo uvjerenje da Srbija nije sposobna da pruži ozbiljniji otpor, dok su Srbi smatrani remetilačkim faktorom čije je uništenje bilo životno pitanje opstanka monarhije.

U Srbiji, inače teško iscrpljenoj Balkanskim ratovima 1912. i 1913. godine, u kojima je izvojevala velike pobjede i značajno teritorijalno proširenje, preovladavao je stav da sukob sa Austrougarskom treba po svaku cijenu izbjeći.

Vlast je smatrala da su zemlji, nakon pobjeda nad Turcima i Bugarima, potrebne godine oporavka.

Mir je bio životno pitanje Srbije, pa je srpska kraljevska vlada, suočena sa mogućnošću rata sa višestruko nadmoćnijom Austrougarskom, nastojala da smiri situaciju. Vlada i predstavnici krune naglašavali su žaljenje i osudu tragičnog čina u Sarajevu. Major Tankosić je uhapšen, a za Milanom Ciganovićem je trajala potraga, sve u nadi da će rat ipak biti izbjegnut.

Odgovor na ultimatum, koji su sastavili Nikola Pašić i Stojan Protić, Pašić je dostavio Poslanstvu Austrougarske u Beogradu u predviđenom roku, nekoliko minuta prije 18 časova 25. jula.

Početak Prvog svjetskog rata

U Beču je, međutim, uz podršku Berlina, vladalo uvjerenje da se prilika za obračun sa Srbijom ne smije propustiti. Danas je poznato da je izgovor za napad na Srbiju tražen godinama ranije.

Istoriografija je utvrdila da su vladari dvije zemlje, Franc Jozef Habzburg Lotaringen i Vilhelm II Hoencolern, već tokom prve sedmice jula usaglasili korake ka otpočinjanju rata.

Austrougarska je 28. jula 1914. godine Srbiji i formalno objavila rat, započevši ratna dejstva još prije objave napadima sa Dunava i Save, kao i iz Banata i Srema.

Bio je to početak najrazornijeg ratnog sukoba koji je svijet do tada vidio – Prvog svjetskog rata.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.