Kapela Vidovdanskih junaka - čuvar srpskog vjekovnog nasljeđa

Arhitekta Aleksandar Deroko projektovao je Kapelu vidovdanskih heroja na Koševu u koju su ugrađeni krstovi i spomenici sa najstarijeg sarajevskog gradskog groblja na Carini, kako bi se sačuvali kao svjedočanstvo srpskog trajanja u Sarajevu, izjavio je Srni publicista Dragan Mijović.

Mijović napominje da je poslije godina odlaganja i raznih teškoća, staro srpsko groblje na Carini koje se nalazilo na Marijin dvoru konačno 12. marta 1939. ekshumirano po odobrenju crkvenih vlasti.

- Tom prilikom je sa grobljanske parcele, površine blizu 18 dunuma, prekopano oko 1.500 grobnica, koje do tog roka nije ekshumirala rodbina. Tako je stvoren slobodan prostor na kojem će se kasnije podići zgrada Skupštine i Izvršno vijeće Socijalističke Republike BiH - podsjeća Mijović.

Mijović navodi da su radnici prekopali hiljade metara kubnih zemlje pod rukovodstvom Uroša Bogdanovića, dok je stručno evidentiranje sa opisima grobnica i spomenika vršio srpski ugledni naučnik Vladislav Skarić.

On kaže da je riješeno da se posmrtni ostaci iz tih grobnica sahrane u zajedničku kriptu na koševskom groblju Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, u narodu tada kršteno kao "Novo groblje" iako je otvoreno 55 godina ranije, kada su austrougarske vlasti zabranile sahrane "na Carini".

- Međutim Srpsko-pravoslavnoj crkvenoj opštini sarajevskoj je glavobolju zadavalo pitanje šta učiniti sa više od 1.700 spomenika i raznih kamenih fragmenata, svjedoka vijekova, koji su za Srbe imali veliku istorijsku i simboličku vrijednost - napominje Mijović.

ALEKSANDAR DEROKO U SARAJEVU

Mijović ističe da se može slobodno reći da je srećna okolnost što je tih godina u Sarajevu često boravio čuveni srpski arhitekta, akademik Aleksandar Deroko, kao projektant nove crkve Preobraženja u Novom Sarajevu.

- Završeni hram je, uz prisustvo desetina hiljada Srba iz Sarajeva i okoline 1940. godine na najsvečaniji način osveštao Njegova svetost patrijarh srpski Gavrilo. Deroko je tada konsultovan i o budućoj spomen-kapeli vidovdanskim herojima na koševskom groblju, čija gradnja je još od oslobođenja 1919. godine bila u planu, radi dostojne sahrane kostiju mladobosanaca. Ona će se podići na mjestu stare dotrajale drvene kapele, koju je 1896. godine o svom trošku sagradio ugledni sarajevski podnačelnik, trgovac Petrakija Petrović - rekao je Mijović.

Prihvatajući da sačini i projekat nove kapele u srpsko-vizantijskom stilu, ističe Mijović, veliki umjetnik je predložio genijalno rješenje.

- Imajući na umu trajnu zaštitu nadgrobnih spomenika sa Carine, on predloži njihovo uziđivanje u kapelu. Na taj način bio bi očuvan i vrlo uvjerljiv dokaz istorijskog trajanja srpskog pravoslavnog naroda na obalama Miljacke, koji je vijekovima predstavljao značajan, a u nekim oblastima i dominantan segment gradske populacije u smislu njegovog privrednog, kulturnog i političkog razvoja - kaže Mijović.

Mijović napominje da je Skarić u tu svrhu probrao najljepše primjerke krstova, ploča i raznih fragmenata rustičnih tekstura, izdvojivši njih oko 600 sa očuvanim reljefima i simbolima.

- Većina je bila u obliku izvrnutog slova `T` što je bila jedna od važnih karakteristika spomeničke kulture sarajevskih Srba. Pretežno načinjeni od kamena slanika i domaće hreše, mnogi spomenici bjehu vrhunski zanatski radovi tog vremena, ispod dlijeta vještih sarajevskih `kovača` kako su davno nazivali klesare - priča Mijović.

On ističe da je sve to sa puno pažnje transportovano na koševsko groblje.

- Deroko je od raznorodnih oblika tog nadgrobnog kamena napravio svojevrsni kolaž, brižljivo komponujući te monumente u fasadu kapele u postupku `spolije`, simbolički povezujući kosti vidovdanskih mučenika sa starim kamenim nasljeđem - rekao je Mijović.

KOVČEZI MLADOBOSANACA

Mijović napominje da se uzidani spomenici sa isklesanim imenima pokojnika mogu i danas jasno vidjeti. On pojašnjava da je tako fasada dobila određenu grubost i patinu, poput manastirskih paraklisa.

- Kapela sa svojom kriptom ima karakter mauzoleja, jer su ispod kripte pod oltarom smješteni kovčezi mladobosanaca, pa je projektant naglasio njen unutrašnji sjetan memorijalni karakter. Deroko je na taj način poslao upečatljivu poruku da je kapela dvostruki spomenik i, pored toga što čuva sjećanje na Principa i drugove, ona je čuvar srpskog materijalnog nasljeđa iz prethodnih vijekova - ističe Mijović.

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.