Nesuđeni Nobel Dobrice Ćosića

Nakon što čitalac s malo boljim pamćenjem pročita gornji naslov sjetiće se, pretpostavljam, 2011. godine. Internetske podvale i "montaže" u to vrijeme i nisu bile toliko rasprostranjene, barem ne kod nas.

Šestog oktobra te godine, u danu kad je bilo zakazano saopštavanje imena dobitnika Nobelove nagrade za književnost, skoro svi srpski mediji, čak i oni najseriozniji, objavili su "vijest" da je laureat Dobrica Ćosić. Kao izvor je naveden zvanični internet sajt Nobelovog komiteta. Uskoro se ispostavilo da je stvarni laureat švedski pjesnik Tomas Transtromer, ali veliki dio srpske javnosti oko sat vremena je živio u iluziji da je nagradu dobio Ćosić.

Među takvima je bio i poznati pisac Filip David (preminuo prošle godine; inače u intervalu između 2011. i ove godine umrli su takođe i Ćosić i Transtromer) koji je istog dana za Radio Slobodna Evropa izjavio: "Sedeo sam u kafiću sa prijateljima i to su nam sa raznih strana javili neki ljudi. Nismo mogli da verujemo, mislili smo da je to onda kraj književnosti i kraj Nobela. Zato što je, uzimajući u obzir sve okolnosti u kojima živimo, njegovo političko i književno delovanje, Ćosić verovatno poslednja ličnost koja zaslužuje Nobelovu nagradu". Ispostavilo se da je neslanu šalu osmislila grupa "veb aktivista", a javnost se podijelila, jer su jedini bili ubijeđeni da se radi o "superfori", a drugi da je sve bilo u najmanju ruku neukusno.

1975. GODINA

Mogli bismo u ovom slučaju vidjeti embrion kasnije mnogo frekventnijih "lažnih vijesti", ali to ovdje nije naša tema, odnosno ovaj naslov nema nikakve veze s 2011. godinom. On nas vraća dosta dalje u prošlost, tačnije pola vijeka u odnosu na danas, ne 15 nego 50 godina unazad, u 1975. godinu. Tada je nagradu takođe dobio evropski pjesnik, ali ne Šveđanin, nego Italijan, konkretno Euđenio Montale. Zainteresovanima je poznato da se arhive Nobelovog komiteta otvaraju poslije pedeset godina. Tako ovog januara švedski mediji pišu o raspravama koje su se te godine vodile oko laureata. Ispostavilo se da su se koplja lomila oko četiri kandidata (Grejem Grin, Sol Belou, Doris Lesing i Nadin Gordimer), a da je Montale na kraju ispao kompromisno rješenje, jer se članovi komiteta nisu mogli dogovoriti oko nekog od ovo četvoro. (Zanimljivo je da su svi oni, izuzev Grina, nekad kasnije i dobili svog Nobela.)

Naravno, nisu ovo petoro pisaca bili jedini kandidati za Nobelovu nagradu za književnost 1975. Tu (nam) priča postaje interesantna i tu se u nju upliće (i) Dobrica Ćosić. Inače, oko takozvanih nominacija za Nobelovu nagradu (ne samo za književnost) kod nas postoji mnogo mistifikacija. Prošle godine su mnogi "opozicioni" mediji u Srbiji trubili o tome kako su "srpski studenti" nominovani za Nobelovu nagradu za mir. Navodno ih je, između ostalih, nominovao književnik Siniša Kovačević. Koliko je ta nominacija shvaćena ozbiljno saznaće eventualno (oni koji budu živi) 2076. godine. Smatra se, naime, barem kad je o književnosti riječ, da se ozbiljno shvata kad nekog nominuje neko od bivših dobitnika ili neki ugledan univerzitet ili neka ugledna institucija, odnosno pojedinci povezani sa takvim univerzitetima i institucijama. Stoga u arhivi uz ime kandidata uvijek stoji i to ko ga je nominovao. Danas, eto, znamo da je 1975. oficijelno razmatrano i ime, odnosno opus, Dobrice Ćosića.

JUGOSLOVENI

Ćosića je, i to se zna, predložio Pavle Ivić u ime Srpske akademije nauka i umetnosti. SANU je definitivno institucija čiji će se prijedlog uzeti u razmatranje. Iz ovdašnje perspektive je zanimljivo da nikad prije (za kasnije još ne znamo) nije razmatrano više jugoslovenskih kandidata. Četrnaest godina poslije Andrićevog Nobela, za ovu nagradu su pored Ćosića predloženi i sljedeći domaći pisci. Najprije Miloš Crnjanski koga su skupa predložili već pomenuti Pavle Ivić i Miroslav Pantić sa Univerziteta u Beogradu. Za Miroslava Krležu su stigle četiri nominacije: slovenačkog PEN kluba, hrvatskog PEN kluba, a nezavisno jedan od drugog predložila su ga i dva profesora Univerziteta u Beogradu: Miodrag Popović i Dušan Puhalo.

Miroslava Stojnić i Pavle Ivić zajedno su predložili da nagradu zajedno dobiju Krleža i Crnjanski, valjda kao neki srpsko-hrvatski paket. A Pavle Ivić koji je te godine u ime SANU očigledno bio dosta nadahnut za pisanje obrazloženja bio je predložio i Mihaila Lalića. Istini za volju, Lalića je nezavisno od Ivića predložila i Vida Marković. Miljan Mojašević predložio je Desanku Maksimović. Vaska Popu je predložio profesor Nils Ake Nilson sa Univerziteta u Stokholmu. Kad je o jugoslovenskim piscima riječ, listu zaključuje Meša Selimović koga su nominovali Milosav Babović i Ivan Dimić sa Univerziteta u Beogradu.

UPORNOST I USPJEH

Ukupno postoji 116 prihvaćenih nominacija. To su kandidature koje su, dakle, sve ozbiljno razmatrane, makar u prvom krugu. Ta trijaža je očigledno ozbiljna, jer su gotovo sva imena dobrom poznavaocu svjetske književnosti poznata. Naročito je zanimljivo koliko ljudi sa spiska iz 1975. je na kraju nagradu i dobilo. Imena se navode abecednim redom prezimena, pa je, recimo, egipatski pisac Nadžib Mahfuz jako blizu Desanki Maksimović. Dodatno ih povezuje činjenica da je oboma to bila prva nominacija. Mahfuz je, međutim, trinaest godina kasnije zaista dobio nagradu. Usput budi rečeno, ova prva nominacija došla je sa čuvenog pariskog univerziteta Sorbona. Očigledno je da nije svejedno ni ko predlaže pisca. Od naših nabrojanih pisaca, jedini koji je prema zapisnicima prošao, uslovno rečeno, u drugi krug jeste Vasko Popa.

Nije, naravno, svejedno kad te u Švedskoj predloži profesor Univerziteta u Stokholmu. Mogu se iz iskustva 1975. izvući još neki polušaljivi zaključci; primjera radi da je vrlo važno biti dugovječan - tako je Doris Lesing svog Nobela dobila čak trideset i dvije godine nakon što joj je zamalo izmakao. Dugovječnost tu ispada važnija od broja nominacija: Nabokov ih je, recimo, te godine ima čak osam, redom sa vrlo uglednih adresa, ali je umro poslije samo godinu i po dana, a možda je "Lolita” svakako bila odviše kontroverzna za konzervativnu instituciju kakva je Švedska akademija. Uglavnom, ako ništa drugo, Ćosićevi fanovi sada imaju crno na bijelo da Ćosić i Nobel nisu tolika naučna fantastika. A iz čisto književne perspektive meni najdraži detalj: 1975. prvi put je predložen i Gabrijel Garsija Markes (od strane V. R. Džonsona sa Univerziteta u Berkliju). On će svog (i te kako zasluženog) Nobela dobiti već za sedam godina.  

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.