Najdugovječniji srpski ustav

Srpska ustavna istorija predstavlja izuzetno plodno tle za izučavanje iz najrazličitijih uglova. Ona je u našoj nauci shvatana kao "ustavna borba", najčešće od hroničara/političkih aktera (S. Protić, S. Novaković, J. Tomić), kao "pravna modernizacija" (M. Pavlović) ili prosto kao jedan organski proces omeđavanja s mukom stečene i izgrađivane javne vlasti (S. Jovanović). Počev od Sretenjskog ustava 1835. godine, u ovih 190 godina naša ustavnost je prolazila kroz više mena, karakterističnih i za evropsku: od liberalno-demokratske, preko socijalističke i natrag. Za to vreme ona je imala i više "rukavaca" (ustavnost kraljevina Srbije i Crne Gore početkom 20. veka) ili bila deo jedne šire ustavne tradicije  (jugoslovenske, od 1918. do 2006. godine).

Postavljena vremenska međa, kao i političko-pravna i političko-geografska, obuhvataju samo ustavnost u formalnom smislu, posedovanje pisanog ustava: materijalnu ustavnost, kao skup osnovnih društvenih činilaca koji izgrađuju jedan pravni poredak, neki naši autori vezuju i za period Prvog srpskog ustanka (R. Ljušić, Z. Mirković), dok pojedini njene korene traže čak u pravu srednjovekovne Srbije (S. Šarkić).

Kroz kratak osvrt na trajanje srpskih ustava, jednu "ustavnoistorijsku statistiku", očitava se i dinamičnost društvenih i političkih promena na našim prostorima. Recimo, znakovito deluje podatak da je prosečno trajanje Ustava Srbije (i Jugoslavije skupa) nešto kraće od 13 godina. Njen prvi ustav, Sretenjski, nažalost, nosi i nelaskavo priznanje kao najkratkovečniji, čije se važenje merilo danima, namesto godinama. Sa druge strane, njemu sledeći sultanski Hatišerif od ševala 1254. (hidžretske) godine, poznatiji kao "Turski ustav" iz 1838. godine, do sada je najdugovečniji ustav Srbije. Iako temeljno izmenjenog političkog sistema, na osnovu Preobraženjskog zakonodavstva kneza Mihaila iz 1861. i 1862. godine, on je formalno ostao na snazi sve do donošenja Trojičkog/Namesničkog ustava iz 1869. godine, punu 31 godinu. Nakon potonjeg, nijedan ustav Srbije do danas nije dočekao da pređe dve decenije važnosti. Potonja naša ustavna i politička istorija videla je velike iskorake i (gotovo) autokratske regresije; (pravna) ujedinjenja, preoblikovanja i negiranja pravnog sistema; borbu za pravnu državu metodama praeter ili contra legem... Uz sve to postaje razumljivo zašto se kod nas nije razvio naročiti "ustavni patriotizam", karakterističan za neke druge države. 

Fenomen

Ipak, već je rečeno da se srpska ustavnost ne može svesti samo na ustavnost Srbije. Ona, u formalnopravnom smislu, mora obuhvatiti i Kneževinu/Kraljevinu Crnu Goru (Nikoljdanski ustav od 1905. godine), kao i Republiku Srpsku (Ustav iz 1992. godine).

Naročito zanimljiv za ovu crticu jeste potonji, koji se od svojih "srodnika" izdvaja na više načina. Naime, u pitanju je prvi i do danas jedini ustav Republike Srpske, donet u početku Odbrambeno-otadžbinskog rata - dakle, kao temelj izgradnje jednog pravnog poretka, pre nego kao kruna do tada postignutih dometa ustavnog razvoja. Unoseći svoj međunarodnopravni subjektivitet u dejtonsku Bosnu i Hercegovinu, "najmlađa država srpskog naroda" je unela i celokupan svoj pravni sistem, iako ga je, usled bitno promenjenih državnopravnih okolnosti, često morala menjati, čega nije bio pošteđen ni njen najviši pravni akt.

Opet, letimičan pogled na važenje Ustava Republike Srpske iz 1992. godine, ne ulazeći u pretrpljene zahvate u njegov tekst tokom godina, otkriva da je upravo on najdugovečniji srpski ustav, ali i najdugovečniji ustavni tekst na tlu Bosne i Hercegovine, a koji ovom prilikom slavi 33 godine od svog donošenja.

Ustavnost Bosne i Hercegovine, paradoksalno, nikada se u istoriji nije mogla posmatrati kao samostalan fenomen. Do nastanka socijalističke Jugoslavije, makar i imala posebno ustavno uređenje (recimo, Zemaljski ustav iz 1910. godine) ono je predstavljalo tek deo glavnog toka ustavnosti višenacionalnih država koje je njena teritorija činila (Osmanskog carstva/Austrougarske/Kraljevine SHS/Jugoslavije). Od nastanka do razbijanja/raspada socijalističke Jugoslavije,  ustavnost BiH pokazuje mnogobrojne distinkcije,  naročito u pogledu političkog sistema. One su bile uslovljene njenim demografskim i istorijskim prilikama, te su ishodovale docnijom konstitutivnošću tri naroda slovenskog juga, koji su zajedno činili više od 90% njenog stanovništva - Srba, muslimana i Hrvata.

U toku ratnih godina 1992-1995, SR BiH doživljava rastakanje na Republiku Srpsku, Bosnu i Hercegovinu i Herceg-Bosnu, koje su, barem nakratko, postale posebna državnopravna tela.

Samoodređenje

Rasplet rata je poznat: vašingtonska Federacija Bosne i Hercegovine, nastala od potonje dve, i sarajevska/banjalučka Republika Srpska, objedinile su se u dejtonsku BiH. Njihov zajednički, minimalistički ustav, Aneks IV Dejtonskog mirovnog sporazuma, donet, (ne)primenjivan i politički (zlo)upotrebljavan pod tutela impuberum međunarodne zajednice, postao je prvi ustav nezavisne Bosne i Hercegovine. Opet paradoksalno, usled svih pomenutih okolnosti, samostalnost njenog ustavnopravnog razvoja - usiljenog, kontrolisanog i oslonjenog na protektoratske i mehanizme socijalističke ustavnosti i konsocijativne demokratije - može se lako dovesti u pitanje.

Izvesno je, međutim, da po svom nomotehničkom sklopu, nastanku, legalitetu i legitimitetu donošenja, kao i po mnogim drugim kriterijumima, Ustav Republike Srpske treba posmatrati kao ravnopravan deo srpske ustavnosti, podjednako koliko i Mitrovdanski ustav Republike Srbije iz 2006. godine. Takvo mesto mu pripada, kao izrazu samoodređenja srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, najvišem pravnom aktu Republike Srpske, kao i (ponoviću) najdugovečnijem srpskom ustavu.

(Autor je asistent na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu)

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.