Politika
Foto: Agencije
| Ilustracija
BANjALUKA - Svijet se suočava sa sve izraženijim problemima u snabdijevanju energentima. Zalihe dizela u pojedinim dijelovima tržišta pale su na najniži sezonski nivo u posljednjih 35 godina, dok Evropa u zimu ulazi sa najmanje popunjenim skladištima prirodnog gasa od 2013. godine.
Iako se na tržištu sirove nafte pojavljuju procjene o mogućem višku ponude to ne znači da će biti dovoljno gotovog goriva, niti da će energetski računi u narednim mjesecima biti manji. Poremećaji u snabdijevanju, izazvani sukobom na Bliskom istoku i problemima u pomorskom saobraćaju kroz Ormuski moreuz, najviše su pogodili tržišta dizela i tečnog prirodnog gasa.
Izvršni direktor kompanije "Adnok" Sultan al Džaber upozorio je nedavno da su globalne zalihe nafte od izbijanja sukoba krajem februara smanjene za gotovo milijardu barela. Istovremeno, troškovi transporta i logistike porasli su sa oko pet na gotovo 30 odsto cijene barela, što je šest puta više nego ranije. Problem sa dizelom posebno je izražen jer njegova dostupnost ne zavisi samo od količine sirove nafte, već i od rada rafinerija i mogućnosti transporta. Tako se može dogoditi da na tržištu ima dovoljno nafte, a da istovremeno nedostaje derivata koji pokreće kamione, poljoprivredne mašine i veliki dio industrije.
Prema podacima iz energetskih izvještaja, proizvodnja dizela i gasnog ulja u drugom kvartalu bila je za oko 1,5 miliona barela dnevno manja nego godinu ranije, dok je u trećem kvartalu razlika dostigla 1,7 miliona barela. Na manju ponudu uticali su poremećaji u radu postrojenja na Bliskom istoku, slabija proizvodnja ruskih rafinerija i problemi u transportu. Ni međunarodna trgovina ne uspijeva da nadoknadi manjak. Pomorski izvoz dizela i gasnog ulja tokom prvih devet mjeseci bio je deset odsto manji nego u istom periodu prošle godine. Dodatne količine iz SAD i drugih izvoznih zemalja nisu bile dovoljne da nadoknade smanjene isporuke iz Rusije i sa Bliskog istoka, dok Kina nastoji da ograniči izvoz kako bi zaštitila domaće potrebe.
Posebno je osjetljiva Evropa, koja značajan dio dizela obezbjeđuje uvozom. Zalihe u važnom trgovačkom i skladišnom području Amsterdam, Roterdam i Antverpen već su ispod petogodišnjeg prosjeka. Evropska komisija je krajem oktobra upozorila da su isporuke dizela i avionskog goriva ograničene, ali da u tom trenutku nije bilo fizičke nestašice na tržištu Evropske unije. To, međutim, ne znači da problema nema, jer je do raspoloživih količina sve teže doći, a nabavka je skuplja.
Posljedice takvih kretanja već se u manjoj ili većoj mjeri osjećaju i na domaćem tržištu. Predsjedavajući Grupacije za promet naftom i naftnim derivatima Privredne komore Srpske Đorđe Savić kaže za "Glas Srpske" da veliki broj rafinerija ne radi, a tu je i veliki problem sa transportom i žilom kucavicom zvana Ormuski moreuz.
- Određenu relaksaciju može donijeti Kina, koja je krenula sa izvozom dizela, ali i Rusija. Ali, sve to je za sada, da tako kažem, kozmetika. Najgori scenario bio bi da bude otvoreno neko novo žarište ili dodatno rasplamsa sukob na Bliskom istoku. I to ne bi uticalo samo na cijene, već uopšte na dostupnost dizela, odnosno njegovu nestašicu. Ono što je možda naša sreća jeste što smo malo tržište, ali i to što je prošla sezona pa je i sama potražnja nešto opala - poručio je Savić.
Kada je u pitanju tržište Srpske, Savić navodi da trenutno nema bojazni od eventualnih nestašica te da je i sadašnja cijena goriva na domaćim benzinskim pumpama više nego realna, s obzirom na ulazne cijene, odnosno veleprodajne, koje su krajem sedmice u luci Ploče iznosile oko 2,98 maraka po litru.
Pored dizela sve veću brigu Evropi zadaje i prirodni gas. Prema izvještaju Međunarodne agencije za energetiku od 3. novembra skladišta gasa u Evropskoj uniji ulaze u zimu sa najmanjim zalihama od 2013. godine. Nakon što su na kraju prošle sezone grijanja bila popunjena svega 28 odsto, do 21. oktobra dostigla su 75 odsto kapaciteta, što je i dalje ispod uobičajenog nivoa za ovo doba godine. Najveći poremećaj stigao je sa Bliskog istoka. Zbog problema u plovidbi kroz Ormuski moreuz, utovari tečnog prirodnog gasa iz Katara i UAE od marta do oktobra bili su za više od 60 milijardi kubnih metara manji nego u istom periodu lani. IEA procjenjuje da će globalna ponuda LNG-a ove godine biti manja za tri odsto, odnosno gotovo 20 milijardi kubnih metara.
Evropa je dio nedostajućih količina nadoknadila uvozom iz Sjeverne Amerike i Afrike, ali je time pojačala zavisnost od globalnog tržišta i konkurenciju sa azijskim kupcima. Američki LNG sada pokriva oko 30 odsto snabdijevanja EU, dok ruski gas učestvuje sa približno 11 odsto. Manja ponuda već se odražava i na cijene pa se gas na holandskom čvorištu TTF sredinom oktobra približio nivou od 90 evra po megavat-času.
Dodatni izazov predstavlja planirani prestanak uvoza ruskog tečnog prirodnog gasa u Evropsku uniju od početka 2027. godine, zbog čega će Brisel morati da obezbijedi nove dobavljače i veće količine iz drugih izvora. Koliko je situacija osjetljiva pokazuju i procjene IEA da bi u slučaju hladnije zime od prosjeka i nastavka problema sa isporukama kroz Ormuski moreuz zalihe u evropskim skladištima do kraja marta 2027. mogle pasti ispod deset odsto kapaciteta.
Statistika
Dizel je u većem dijelu Evrope premašio dva evra, a prosječna cijena u Evropskoj uniji za godinu dana porasla je za 39,1 odsto. Čak 17 od 27 članica Unije bilježi cijenu višu od te granice, a najskuplji je u Danskoj, gdje litar košta 2,53 evra. Najjeftiniji je na Malti, sa cijenom od 1,21 evro. Republika Srpska je sa prosjekom od blizu dva evra ispod evropskog prosjeka, ali je cijena blizu onoj u Sloveniji i viša nego u Poljskoj, Bugarskoj i Španiji.
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
